Chwościk buraka – jak go rozpoznać i chronić uprawy?

Chwościk buraka to jedna z najgroźniejszych chorób liści buraka cukrowego. Wczesne rozpoznanie ma ogromne znaczenie, bo choroba potrafi w krótkim czasie zniszczyć ulistnienie, a roślina, próbując je odbudować, traci cukier zgromadzony w korzeniu. To właśnie dlatego chwościk wpływa nie tylko na plon, ale przede wszystkim na polaryzację. Dlatego właściwie dobrana ochrona fungicydowa są kluczowe, aby zatrzymać rozwój choroby zanim zniszczy ona potencjał plantacji.

Chwościk buraka pojawia się niemal co roku, ale jej intensywność zależy od pogody, presji infekcyjnej i kondycji plantacji. Choroba w sprzyjających warunkach potrafi rozwijać się błyskawicznie. Gdy patogen opanuje liście, roślina traci zdolność do efektywnej fotosyntezy, a każdy kolejny dzień infekcji oznacza coraz większe straty. Burak, próbując odbudować zniszczone ulistnienie, zużywa zapasy zgromadzone w korzeniu, w tym również cukier, który powinien być magazynowany do zbioru.

Skąd bierze się infekcja?

Chwościk buraka to faktycznie niezwykle groźna choroba buraka cukrowego. Patogen zimuje głównie na resztkach liści pozostawionych na polu oraz na chwastach z rodziny komosowatych. Wiosną, gdy warunki stają się sprzyjające, na tych resztkach tworzą się zarodniki, które unoszą się z wiatrem i osiadają na młodych liściach buraka. Po kontakcie z wilgotną powierzchnią liścia zarodniki kiełkują a następnie wnikają do wnętrza tkanki, najczęściej przez aparaty szparkowe.

Początkowo choroba rozwija się powoli i dotyczy tylko roślin, które zostały zakażone jako pierwsze. Dopiero później, gdy na porażonych liściach powstają kolejne zarodniki, następuje gwałtowne przyspieszenie infekcji i choroba zaczyna rozprzestrzeniać się po całej plantacji. W typowych warunkach ten moment przyspieszenia jest jednak wyraźny. Z dnia na dzień bowiem liczba plam na liściach rośnie, a objawy stają się coraz bardziej widoczne.

Chwościk buraka. Jak wyglądają pierwsze objawy?

Najwcześniej zmiany pojawiają się na starszych, zewnętrznych liściach. To drobne, okrągłe plamki o średnicy kilku milimetrów (0,5-6 mm), zwykle brunatnoszare, otoczone wyraźną, czerwonobrązową obwódką. Z czasem plam przybywa, a choroba następnie „wchodzi” na coraz młodsze liście. W miarę rozwoju infekcji pojedyncze plamki zaczynają się ze sobą zlewać, tworząc większe nekrotyczne powierzchnie. Liść stopniowo traci zdolność do fotosyntezy, żółknie, a następnie zasycha. W silnych porażeniach nekrozy mogą pojawiać się również na ogonkach liściowych.

Tempo rozwoju objawów zależy od pogody. Patogen bowiem produkuje toksyny, które uaktywniają się pod wpływem światła słonecznego. Dlatego w okresach długotrwałego zachmurzenia choroba może być obecna, ale jej objawy rozwijają się wolniej i są mniej wyraźne.

Co dzieje się z rośliną podczas silnej infekcji?

Kiedy chwościk buraka zaczyna intensywnie porażać liście, burak traci zdolność do prowadzenia efektywnej fotosyntezy. Przede wszystkim roślina reaguje na to w sposób obronny – uruchamia proces odbudowy ulistnienia, próbując zastąpić zniszczone liście nowymi. Ten mechanizm pozwala jej przetrwać, ale jest wyjątkowo kosztowny energetycznie. Aby wytworzyć kolejne liście, burak musi sięgnąć po zapasy zgromadzone w korzeniu. Cukier, który powinien być magazynowany na potrzeby kampanii cukrowniczej, zostaje więc przetransportowany do części nadziemnej i zużyty na tworzenie nowych tkanek.

Jeżeli infekcja utrzymuje się długo, a kolejne liście są niszczone i odrastają w krótkich odstępach czasu, roślina wpada w błędne koło. Z każdym cyklem odbudowy traci coraz więcej cukru, natomiast korzeń przestaje przyrastać. W efekcie jego kształt zaczyna się zmieniać – w miejscu, gdzie liście były wielokrotnie odcinane i odrastające, tworzy się charakterystyczna, wydłużona „głowa”, która jest jednym z typowych skutków przewlekłego porażenia.

W miarę postępu choroby burak traci nie tylko masę korzenia, ale również zdolność do gromadzenia cukru. Zawartość sacharozy stopniowo spada, a jakość technologiczna soku pogarsza się, ponieważ roślina produkuje więcej związków niepożądanych, które utrudniają późniejsze przetwarzanie. Ostatecznie plantacja traci potencjał plonowania – zarówno pod względem masy korzeni, jak i ich wartości technologicznej. Straty spowodowane przez chwościka buraka są trwałe, ponieważ burak nie jest w stanie odbudować ani utraconego cukru, ani utraconego przyrostu korzenia w późniejszej części sezonu.

Dlaczego szybkie rozpoznanie jest tak ważne?

Chwościk buraka potrafi rozwijać się skokowo – przez kilka tygodni objawy są niewielkie, a potem choroba w krótkim czasie opanowuje całą plantację. Właśnie dlatego regularne lustracje są kluczowe. Pierwsze plamki na starszych liściach to sygnał, że infekcja już trwa, natomiast patogen zaczyna przygotowywać się do kolejnej fali rozprzestrzeniania. Im wcześniej rolnik zauważy objawy, tym większa szansa na skuteczną ochronę i ograniczenie strat.

Dlatego szybka reakcja i właściwie dobrana ochrona fungicydowa są kluczowe, aby zatrzymać rozwój choroby zanim zniszczy ona potencjał plantacji.

Jakie fungicydy stosuje się w ochronie buraka?

W aktualnym sezonie do dyspozycji rolników jest kilkadziesiąt fungicydów przeznaczonych do zwalczania chwościka buraka. Różnią się one sposobem działania jak również tym, jak zachowują się na roślinie. Preparaty systemiczne wnikają do tkanek i przemieszczają się wraz z sokami, dzięki czemu mogą zatrzymać rozwój infekcji już po wniknięciu patogena. Natomiast środki kontaktowe pozostają na powierzchni liścia. Tworzą bowiem warstwę ochronną, która uniemożliwia kiełkowanie zarodników.

W praktyce najlepsze efekty daje łączenie obu typów działania, zwłaszcza gdy presja choroby jest wysoka lub gdy warunki pogodowe sprzyjają szybkiemu namnażaniu patogena. Równie ważne jest stosowanie preparatów opartych na różnych substancjach czynnych, ponieważ rotacja chemii ogranicza ryzyko uodpornienia się patogena i pozwala utrzymać skuteczność ochrony.

Chwościk buraka – zwalczanie

Podsumowując, chwościk buraka to choroba, która stanowi wielkie niebezpieczeństwo dla plantacji – poniżej znajduje się zestawienie fungicydów zarejestrowanych do ochrony buraka cukrowego przed chwościkiem w bieżącym sezonie.

Fungicydy zarejestrowane do zwalczania chwościka na plantacjach buraka cukrowego (Tabela 1).

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych MRiRW.

Przeczytaj również: Szarek komośnik poważnym zagrożeniem dla uprawy buraka cukrowego