Polska wieś na rozdrożu. Co z demografią i przyszłością rolnictwa? 

Polska wieś w 2026 r. znajduje się w punkcie zwrotnym. Zaś samo rolnictwo osiągnęło dojrzałość. Ale bez dalszej koncentracji i inwestycji trudno będzie utrzymać jego konkurencyjność – ocenili sytuację autorzy ważnego raportu.

Chodzi o opracowanie „Polska wieś 2026. Raport o stanie wsi”, które się właśnie ukazało. To czternasta edycja cyklicznego dokumentu, przygotowanego pod redakcją naukową Walentego Poczty i Andrzeja Hałasiewicza. Publikacja jest wydawana przez Fundację na rzecz Rozwoju Polskiego Rolnictwa (FDPA).

Spadek znaczenia rolnictwa. Ale sektor pozostaje strategicznym

W rozdziale otwierającym raport Andrzej Hałasiewicz zwraca uwagę, że polska wieś przeszła w ostatnich dekadach głęboką transformację cywilizacyjną. Bo obecnie obszary wiejskie zamieszkuje około 40 proc. ludności Polski, czyli ponad 15 mln osób. Natomiast dochody mieszkańców wsi od 2004 r. wzrosły niemal pięciokrotnie (w ujęciu nominalnym). Jednocześnie dystans dochodowy wobec miast wyraźnie się zmniejszył.

Ale jedną z najważniejszych zmian jest w ocenie autorów raportu także spadek znaczenia rolnictwa. „Dziś mniej niż 10 proc. mieszkańców wsi utrzymuje się głównie z rolnictwa, a udział sektora w PKB wynosi około 2,5–3 proc. Mimo to rolnictwo pozostaje sektorem strategicznym. Polska należy do grona czołowych eksporterów żywności w Unii Europejskiej. A eksport rolno-spożywczy wzrósł od momentu akcesji do UE około dziesięciokrotnie” – brzmi synteza dokumentu.

Polska wieś – kluczowe zwiększenie koncentracji gospodarstw?

Przy tym jego twórcy wskazują, że sektor rolny osiągnął etap dojrzałości po okresie intensywnych zmian. Produkcja i eksport rosną szybciej niż średnio w UE, jednak nadal utrzymują się istotne bariery strukturalne.

Do najważniejszych problemów rolnictwa na polskiej wsi – jak oceniono w raporcie – należy rozdrobnienie gospodarstw i relatywnie niski poziom kapitału. Choć Polska dysponuje dużymi zasobami pracy i ziemi, produktywność pracy pozostaje niższa niż w krajach Europy Zachodniej. Dlatego kluczowe dla przyszłości będzie zwiększenie koncentracji ekonomicznej gospodarstw rolnych oraz inwestycje w technologie i wiedzę. „Polskie rolnictwo osiągnęło dojrzałość, ale bez dalszej koncentracji i inwestycji trudno będzie utrzymać jego konkurencyjność” – czytamy w syntezie.

Wsparcie dla rolnictwa – przyszłość jest niepewna

Jednocześnie w raporcie zauważono, że rozwój rolnictwa i obszarów wiejskich w Polsce w dużym stopniu opiera się na środkach publicznych. Przede wszystkim tych z Unii Europejskiej. W latach 1994–2024 do sektora trafiło ponad 500 mld zł, w tym ponad 265 mld zł w formie płatności bezpośrednich.

Jednak według ekspertów pracujących przy dokumencie przyszłość tego modelu po 2027 r. pozostaje niepewna. W rezultacie rodzi to pytania o trwałość obecnych mechanizmów wsparcia. Zwłaszcza że model rozwoju oparty na transferach publicznych prawdopodobnie osiągnął swoje granice.

Polska wieś z dużym kłopotem. Demografia jest nieubłagana

Innym kluczowym kłopotem jest demografia, a konkretnie trwałe kurczenie się polskiej wsi. Bo w 2024 r. na wsi urodziło się niespełna 104 tys. dzieci przy ponad 153 tys. zgonów. Zatem oznacza to ubytek naturalny rzędu 50 tys. osób. Co więcej, spadek liczby ludności obserwowany jest już w około 80 proc. gmin wiejskich i miejsko-wiejskich.

„Prognozy wskazują, że do 2060 r. liczba mieszkańców wielu gmin może spaść nawet poniżej 50 proc. obecnego stanu. Proces depopulacji ma charakter trwały i będzie prowadził do pogłębiania się nierówności przestrzennych. Dynamicznie rozwijają się obszary podmiejskie, podczas gdy regiony peryferyjne mogą być zagrożone marginalizacją” – brzmią wnioski z opracowania badaczy.

Raport o stanie wsi – podsumowanie

Dlaczego w ich ocenie polska wieś w 2026 r. znajduje się w punkcie zwrotnym? Gdyż z jednej strony można mówić o zakończeniu pewnego historycznego cyklu w postaci trwającej ponad trzy dekady transformacji ustrojowej, w tym dwóch dekad członkostwa w Unii Europejskiej. Natomiast z drugiej – o wejściu w okres narastającej niepewności. Wynika ona z wyzwań demograficznych, klimatycznych, technologicznych i geopolitycznych.

Z pełnym, obszernym raportem można zapoznać się na portalu FDPA.

Źródło: FDPA

Przeczytaj również: Opłacalność produkcji rolnej kuleje. KRIR chce systemu raportów.