Kukurydza – nowe wyzwania dla współczesnej hodowli

Kukurydza to jeden ze strategicznych gatunków, decydujących o bezpieczeństwie żywnościowym na świecie. Globalna produkcja ziarna w 2024 r. wynosiła 1,2 mld t. Również w Polsce w ostatnich latach zyskała na znaczeniu. Od 2012 r. powierzchnia jej uprawy rokrocznie przekraczała 1 mln ha, osiągając 2 mln ha w 2026 r. Jakie nowe wyzwania pojawiają się przed plantatorami kukurydzy?

Unikatowe znaczenie kukurydzy wynika nie tylko z wysokiego potencjału plonowania. Wynika również z szerokiego wykorzystania ziarna i biomasy – w żywieniu zwierząt, przemyśle spożywczym, energetyce oraz wielu innych gałęziach gospodarki. Jednocześnie zmieniające się warunki klimatyczne sprawiają, że wykorzystanie jej potencjału plonotwórczego staje się coraz większym wyzwaniem dla hodowli.

Zmiany klimatu – wyzwania w uprawie kukurydzy

W najbardziej potocznym znaczeniu zmiany klimatu utożsamiane są ze wzrostem średniej temperatury. Jednak problem nie polega wyłącznie na tym, że średnia temperatura rośnie. Dla rolnictwa szczególnie istotne są zmiany w przebiegu pogody. Coraz częściej występujące okresy wysokich temperatur, długotrwałe deficyty opadów, a także gwałtowne i intensywne deszcze. Towarzyszą im lokalne burze, gradobicia, silne wiatry czy podtopienia.

Dla roślin oznacza to większą zmienność warunków wzrostu. Natomiast dla rolnika to coraz większa niepewność uzyskania zadowalającego plonu. Z kolei dla hodowców to kolejne wyzwania, na które muszą „przygotować” nowe odmiany.

Susza i wysoka temperatura – podwójne zagrożenie dla kukurydzy

Susza i wysoka temperatura często występują jednocześnie, wzajemnie potęgując swój negatywny wpływ na kukurydzę. Szczególnie niebezpieczny jest okres poprzedzający kwitnienie, a także samo kwitnienie, kiedy roślina jest wyjątkowo wrażliwa na niedobór wody i stres cieplny. Warunki te mogą zaburzać produkcję pyłku, zapylanie i zawiązywanie ziarniaków, a w późniejszych fazach ograniczać nalewanie ziarna. Wysoka temperatura przyspiesza również rozwój roślin, skracając czas akumulacji biomasy i budowania plonu.

Dane monitoringu europejskiego pokazują, że połączenie suszy i wysokich temperatur już wpływa na produkcję kukurydzy w wielu regionach Europy. Latem 2026 r. szczególnie silne skutki stresu cieplnego i wodnego obserwowano m.in. w południowej i środkowej Europie. Tam w warunkach ograniczonej dostępności wody odnotowywano problemy z kwitnieniem, akumulacją biomasy i nalewaniem ziarna.

Kiedy deszczu jest za mało, a kiedy za dużo

Zmieniający się klimat tworzy nowe wyzwania w uprawie kukurydzy. Nie oznacza to wyłącznie większego zagrożenia suszą. Coraz większego znaczenia nabiera również nierównomierny rozkład opadów. Długotrwałe okresy bez deszczu coraz częściej są przeplatane gwałtownymi, krótkotrwałymi, bardzo intensywnymi opadami. One nie zawsze skutecznie uzupełniają zapasy wody w glebie.

Z punktu widzenia rośliny nie jest to sytuacja równoważna z regularnym dostarczaniem wody. Intensywny deszcz może powodować spływ powierzchniowy, erozję gleby i lokalne podtopienia. Podczas gdy woda nie zawsze jest efektywnie wykorzystywana przez system korzeniowy. Nadmiar wody może również pogarszać warunki powietrzno-wodne w glebie. Ekstremalne opady mają związek z ryzykiem uszkodzeń mechanicznych. Silne burze i porywisty wiatr mogą powodować wyleganie i łamanie roślin, a grad uszkadzać liście i kolby.

Klimat zmienia zadania hodowli kukurydzy

W takich warunkach hodowla odmian kukurydzy staje przed zadaniem szerszym niż tradycyjne zwiększanie potencjału plonowania, pojawiają się nowe wyzwania. Nadal pozostaje on niezwykle ważny, jednak sama zdolność do uzyskania rekordowego plonu w optymalnych warunkach nie jest wystarczającym kryterium oceny odmiany. Rośnie także znaczenie stabilności plonowania. Odmiana przyszłości powinna być zdolna do uzyskania satysfakcjonującego plonu zarówno w warunkach korzystnych, jak i w latach charakteryzujących się niedoborem wody, wysoką temperaturą czy dużą zmiennością warunków pogodowych. Oznacza to konieczność poszukiwania genotypów, które potrafią efektywnie gospodarować wodą, utrzymywać aktywność fizjologiczną w warunkach stresu i możliwie szybko regenerować się po jego ustąpieniu. Nie chodzi przy tym o stworzenie jednej „odmiany odpornej na zmianę klimatu”.

Zmiany klimatyczne mają charakter wieloczynnikowy. Reakcja roślin zależy od współdziałania temperatury, dostępności wody, właściwości gleby, długości okresu wegetacji i przebiegu poszczególnych faz rozwojowych. Dlatego hodowla musi uwzględniać wiele cech jednocześnie. Badania dotyczące adaptacji kukurydzy wskazują, że szczególnego znaczenia nabiera poznanie mechanizmów odpowiedzialnych za reakcję roślin na stresy abiotyczne, w tym suszę i wysoką temperaturę. Jest to ważny kierunek dalszego postępu hodowlanego, ponieważ lepsze poznanie mechanizmów adaptacji pozwala skuteczniej wykorzystywać istniejącą zmienność genetyczną.

Potrzebna jest odporność i elastyczność

Coraz większą rolę odgrywają doświadczenia prowadzone w różnych lokalizacjach i warunkach środowiskowych. W szczególności wartościowe są wieloletnie serie doświadczeń, ponieważ pojedynczy sezon nie jest w stanie pokazać pełnego obrazu reakcji odmiany na zmienność klimatu. Natomiast w stabilnych warunkach środowiskowych różnice między odmianami mogą być stosunkowo niewielkie. W roku suchym lub wyjątkowo gorącym ujawniają się natomiast różnice w reakcji poszczególnych mieszańców. Jedne odmiany szybciej ograniczają wzrost, inne dłużej utrzymują aktywność fizjologiczną. Różnić może się także tempo dojrzewania, reakcja na stres w okresie kwitnienia czy zdolność do utrzymania procesu nalewania ziarna.

Ważnym elementem staje się również wykorzystanie nowoczesnych metod fenotypowania, analiz molekularnych, narzędzi statystycznych i technologii cyfrowych oraz metod skracających cykl hodowlany (np. podwojone haploidy). Nowoczesne metody pozwalają dokładniej obserwować reakcję roślin na stres i identyfikować cechy, które wcześniej były trudne do uchwycenia w klasycznych doświadczeniach hodowlanych.

Polska w zasięgu zmian

Warunki klimatyczne panujące w Polsce nadal są korzystne dla produkcji kukurydzy, jednak nowe wyzwania również się pojawiają. Analizy Komisji Europejskiej wskazują, że skutki zmian klimatu dla kukurydzy pozostaną silnie zróżnicowane regionalnie. W południowej Europie przewiduje się szczególnie duże straty plonów związane ze wzrostem temperatury i częstszym występowaniem suszy. Jednocześnie wpływ zmian klimatu w Europie Północnej może być odmienny.

Także w Polsce ostateczny efekt zmian klimatu będzie zależał od lokalnych warunków glebowych, zasobności w wodę, przebiegu pogody oraz możliwości zastosowania odpowiednich praktyk agrotechnicznych. Nie można więc mówić o jednej, identycznej reakcji w skali całego kraju.

W praktyce oznacza to również rosnące znaczenie regionalnego doboru odmian. Odmiana sprawdzająca się bardzo dobrze w jednym regionie niekoniecznie będzie najlepszym wyborem w innym.

Hodowla i agrotechnika – nowe wyzwania w kukurydzy

Postęp hodowlany powinien być jednym z elementów szerszej strategii adaptacji rolnictwa do zmian klimatu. Znaczenie będą miały również takie działania jak: poprawa właściwości gleby, zwiększanie jej zdolności do zatrzymywania wody, ograniczanie strat wody oraz dostosowanie terminu siewu i obsady roślin do lokalnych warunków. W gospodarstwach, w których jest to możliwe, znaczenie może mieć także nawadnianie.

Hodowla odmian bardziej odpornych na stres pozwala natomiast zwiększyć bezpieczeństwo produkcji tam, gdzie możliwości ograniczenia stresu za pomocą agrotechniki są niewystarczające.

Warto przy tym pamiętać, że odporność na suszę nie powinna być rozpatrywana jako cecha całkowicie niezależna od innych cech użytkowych. Rolnik potrzebuje odmiany, która poza tolerancją stresu zapewni odpowiedni plon, właściwą jakość ziarna, odpowiednią zdrowotność i dopasowanie do technologii produkcji. Zadaniem hodowcy jest więc znalezienie odpowiedniego kompromisu pomiędzy wieloma cechami.

Kukurydza – wyzwania

Podsumowując, kukurydza pozostanie ważną rośliną polskiego i europejskiego rolnictwa. Jednak w warunkach zmieniającego się klimatu o sukcesie produkcyjnym coraz częściej będzie decydować nie maksymalny plon uzyskany w idealnych warunkach, lecz zdolność odmiany do utrzymania wysokiej i stabilnej produkcyjności wtedy, gdy warunki przestają być idealne. To właśnie stabilność, adaptacyjność i odporność na stresy środowiskowe będą jednymi z najważniejszych kierunków współczesnego postępu hodowlanego.

Przeczytaj również: Mulczowanie ścierniska po zbiorze kukurydzy

Źródło: miesięcznik „Nowoczesna Uprawa” – wydanie wrzesień 2026 r.