Pięć wskaźników dobrostanu świń. Naukowcy opracowali nową metodę oceny

Ocena dobrostanu świń nie musi rozpoczynać się od skomplikowanych pomiarów i kosztownych urządzeń. Pięć wskaźników dobrostanu świń może być oceniane podczas codziennej kontroli zwierząt, zwracając uwagę na podstawowe warunki utrzymania, ich kondycję i zachowanie.

Międzynarodowy zespół naukowców opracował metodę oceny dobrostanu przeznaczoną przede wszystkim dla niewielkich gospodarstw utrzymujących świnie w krajach o niskich i średnich dochodach.

Badacze wskazali pięć kluczowych wskaźników, które powinny być sprawdzane w pierwszej kolejności. Są to dostęp do wody, dostęp do paszy, kondycja ciała, ilość dostępnej przestrzeni oraz niepożądane zachowania społeczne. Wyniki prac opublikowano w czerwcu 2026 roku w czasopiśmie naukowym „Tropical Animal Health and Production”.

W przygotowaniu metody uczestniczyli badacze związani między innymi z Uniwersytetem w Sydney i Uniwersytetem Edynburskim.

Nowe podejście ma ułatwić rozpoznawanie problemów, które bezpośrednio wpływają na zdrowie i dobrostan świń. Może również pomóc hodowcom ustalić, jakie działania należy podjąć w pierwszej kolejności.

Dlaczego naukowcy wybrali pięć wskaźników dobrostanu świń?

Punktem wyjścia do opracowania nowej metody była analiza istniejących systemów oceny dobrostanu świń.

Naukowcy przeanalizowali 16 protokołów wykorzystywanych w różnych systemach produkcji. Ustalili jednak, że żaden z nich nie nadawał się do bezpośredniego zastosowania we wszystkich warunkach niewielkich gospodarstw, dla których przygotowywano nowe narzędzie.

Dotychczasowe rozwiązania opracowywano głównie z myślą o dużych fermach komercyjnych. Część wymagała rozbudowanej dokumentacji, specjalistycznego wyposażenia lub wielogodzinnej obserwacji zwierząt.

Tymczasem małe gospodarstwa w Azji i Afryce często różnią się między sobą organizacją produkcji, wyposażeniem i sposobem utrzymania świń.

Dlatego naukowcy przygotowali prostszy system, który łączy wywiad z hodowcą i bezpośrednią obserwację zwierząt. Cały protokół obejmuje 15 pytań kierowanych do gospodarza oraz arkusz obserwacyjny zawierający 23 wskaźniki dobrostanu.

Spośród tych wskaźników wyodrębniono pięć o szczególnym znaczeniu. Uzyskanie najniższej oceny w którymkolwiek z nich oznacza, że sytuacja wymaga pilnej poprawy.

Dostęp do wody to jeden z najważniejszych wskaźników

Pierwszym wskaźnikiem dobrostanu świń jest dostęp do wody pitnej. Woda uczestniczy w trawieniu i wykorzystywaniu składników pokarmowych, reguluje temperaturę ciała i umożliwia prawidłowe funkcjonowanie organizmu.

Jej niedobór może prowadzić do zmniejszenia pobrania paszy, osłabienia zwierząt oraz pogorszenia przyrostów masy ciała. Szczególnie duże znaczenie ma odpowiednie pojenie loch karmiących, ponieważ produkcja mleka wymaga znacznych ilości wody.

W praktyce nie wystarczy jednak samo zamontowanie poideł w kojcach. Hodowca powinien regularnie sprawdzać, czy wszystkie urządzenia działają prawidłowo.

Istotna jest również wydajność poideł, ich wysokość oraz liczba dostosowana do wielkości grupy. Zbyt mały przepływ może ograniczać pobieranie wody, nawet gdy poidło jest stale dostępne. Należy także zwracać uwagę na czystość urządzeń. Zanieczyszczona woda może zwiększać ryzyko problemów zdrowotnych.

W opracowanym przez naukowców systemie brak odpowiedniego dostępu do wody należy do nieprawidłowości wymagających natychmiastowej reakcji.

Dostęp do paszy i prawidłowe żywienie świń

Drugim wskaźnikiem jest możliwość pobierania odpowiedniej ilości paszy. Prawidłowe żywienie warunkuje wzrost, rozwój oraz utrzymanie zdrowia zwierząt.

Niedobór składników pokarmowych może prowadzić do pogorszenia kondycji, osłabienia odporności i spadku wyników produkcyjnych. Dlatego podczas oceny dobrostanu należy sprawdzić nie tylko obecność paszy, ale również to, czy zwierzęta rzeczywiście mogą z niej korzystać.

W utrzymaniu grupowym problemem bywa konkurencja przy karmidłach. Silniejsze osobniki mogą utrudniać pobieranie paszy zwierzętom słabszym lub mniejszym.

W rezultacie część świń może rozwijać się prawidłowo, podczas gdy pozostałe zaczynają odstawać masą ciała od grupy. Właśnie dlatego ważne jest odpowiednie rozmieszczenie karmideł i zapewnienie wszystkim zwierzętom możliwości pobierania paszy.

Trzeba również kontrolować jej jakość. Pasza zawilgocona, spleśniała lub zanieczyszczona może stanowić zagrożenie dla zdrowia świń. W przypadku żywienia dawkowanego należy dostosować wielkość porcji i dostęp do stanowisk paszowych do potrzeb poszczególnych grup technologicznych.

Dobrostan zwierząt zależy bowiem nie tylko od ilości dostarczonej paszy, ale także od możliwości jej spokojnego pobrania.

Kondycja ciała świń pokazuje, czy żywienie jest prawidłowe

Trzecim wskaźnikiem jest kondycja ciała, określana skrótem BCS, od angielskiego Body Condition Score. Ocena BCS pozwala określić stopień otłuszczenia i ogólną kondycję zwierzęcia.

W analizowanym protokole naukowcy zastosowali pięciostopniową skalę, w której 1 oznacza zwierzę skrajnie wychudzone, a 5 nadmiernie otłuszczone. Ocena kondycji ma znaczenie, ponieważ pokazuje skutki żywienia i stanu zdrowia utrzymujące się przez dłuższy czas.

Świnia może mieć aktualnie dostęp do paszy, a mimo to pozostawać wychudzona z powodu wcześniejszych niedoborów, choroby lub problemów z pobieraniem pokarmu.

Dlatego nie należy oceniać dobrostanu wyłącznie na podstawie zawartości karmidła. Warto również regularnie obserwować wygląd zwierząt i porównywać ich kondycję z pozostałymi osobnikami w grupie. Szczególną uwagę należy zwracać na zwierzęta wyraźnie chudsze, osłabione lub pozostające w tyle pod względem rozwoju.

Nieprawidłowa kondycja może wskazywać na niedostateczne żywienie, choroby przewlekłe, problemy z dostępem do paszy albo nadmierną konkurencję między zwierzętami. W przypadku loch ocena kondycji ma również duże znaczenie dla rozrodu.

Zarówno nadmierne wychudzenie, jak i zbyt duże otłuszczenie mogą niekorzystnie wpływać na funkcjonowanie organizmu oraz przebieg kolejnych etapów cyklu produkcyjnego.

Zbyt mała powierzchnia kojca pogarsza dobrostan świń

Czwartym wskaźnikiem jest ilość przestrzeni dostępnej dla zwierząt. Świnie powinny mieć możliwość swobodnego poruszania się, odpoczynku i zmiany pozycji ciała. Zbyt duże zagęszczenie może prowadzić do zwiększonej konkurencji o paszę i wodę.

Może również utrudniać odpoczynek oraz nasilać konflikty między zwierzętami. W praktyce ocena dostępnej powierzchni powinna uwzględniać nie tylko wielkość kojca, ale również liczbę świń i ich masę ciała.

Warunki odpowiednie dla młodszych warchlaków mogą okazać się niewystarczające, gdy zwierzęta osiągną wyższą masę. Dlatego obsada powinna być kontrolowana w miarę wzrostu świń. Ważna jest także możliwość jednoczesnego odpoczynku wszystkich zwierząt w odpowiednich warunkach.

Naukowcy podkreślają, że dostęp do przestrzeni jest jednym z podstawowych warunków umożliwiających świniom przejawianie naturalnych zachowań. Warto przy tym zaznaczyć, że wymagania dotyczące minimalnej powierzchni utrzymania różnią się w zależności od kraju oraz systemu produkcji.

Agresja i niepożądane zachowania społeczne

Piątym wskaźnikiem dobrostanu świń są negatywne zachowania społeczne, w tym agresja między świniami. Zwierzęta utrzymywane w grupach tworzą określoną hierarchię. Niektóre zachowania związane z ustalaniem pozycji w stadzie są naturalne.

Problem pojawia się jednak wtedy, gdy dochodzi do częstych walk, gryzienia i wzajemnego ranienia. Agresja może zwiększać stres, prowadzić do urazów oraz ograniczać dostęp słabszych osobników do paszy i wody. Szczególnie niepokojącym zjawiskiem jest gryzienie ogonów i uszu.

Takie zachowania mogą być związane między innymi z niewłaściwymi warunkami środowiskowymi, nadmiernym zagęszczeniem, konkurencją o zasoby oraz brakiem możliwości realizowania naturalnej potrzeby eksploracji otoczenia.

Dlatego podczas codziennej kontroli hodowca powinien obserwować nie tylko wygląd zwierząt, ale również ich wzajemne relacje. Warto zwracać uwagę na świeże rany, zadrapania i zwierzęta często wypierane z miejsc odpoczynku lub karmienia. Znaczenie ma również odpowiednie wzbogacenie środowiska.

Zapewnienie świniom materiałów pozwalających na rycie, manipulowanie i eksplorację może ograniczać frustrację i część niepożądanych zachowań. Nie należy jednak zakładać, że pojedynczy element wyposażenia kojca rozwiąże problem agresji. Konieczna jest ocena całych warunków utrzymania, żywienia i organizacji grup.

Badania przeprowadzono w 110 gospodarstwach utrzymujących świnie

Praktyczne możliwości oceny dobrostanu świń z wykorzystaniem prostego protokołu sprawdzono w 110 niewielkich gospodarstwach w północnym Wietnamie.

Badanie terenowe przeprowadzono w 2022 roku, a jego wyniki opublikowano w 2025 roku. Wyniki pokazały, że wiele wskaźników dobrostanu osiągało korzystne wartości. Jednocześnie ujawniono poważne problemy związane z dostępem do wody i kondycją części zwierząt.

W przypadku zaopatrzenia w wodę najkorzystniejszą ocenę, oznaczającą swobodny dostęp przez całą dobę, uzyskano we wszystkich grupach świń jedynie w trzech gospodarstwach. W pozostałych 107 gospodarstwach stwierdzono ograniczenia w dostępie do wody w co najmniej jednej ocenianej grupie zwierząt.

Badacze wskazali również na przypadki wychudzenia świń. W grupie dorosłych zwierząt w 19% ocenianych gospodarstw większość świń była chuda, natomiast w 12% większość oceniono jako bardzo chudą lub skrajnie wychudzoną.

W przypadku świń rosnących odpowiednie odsetki gospodarstw wyniosły 24% i 8%. Wyniki te pokazują, że nawet podstawowe warunki utrzymania mogą stanowić istotne wyzwanie dla dobrostanu zwierząt.

Jak naukowcy oceniają dobrostan świń?

Opracowany system wykorzystuje prostą, trzystopniową ocenę poszczególnych wskaźników. Ocena 2 oznacza, że dany element nie wymaga poprawy. Ocena 1 wskazuje na potrzebę wprowadzenia zmian, natomiast ocena 0 oznacza poważne nieprawidłowości.

W przypadku pięciu kluczowych wskaźników uzyskanie zera choćby w jednej kategorii oznacza konieczność pilnej interwencji. Takie podejście pozwala skupić uwagę przede wszystkim na problemach, które mogą powodować największe zagrożenie dla zwierząt.

Przykładowo brak dostępu do wody wymaga szybszej reakcji niż niewielkie uchybienie w zakresie mniej istotnego wyposażenia pomieszczenia. Nie oznacza to jednak, że pozostałe wskaźniki można ignorować.

Pełny protokół obejmuje również inne elementy zdrowia i zachowania świń, takie jak kulawizny, uszkodzenia skóry, biegunki, kaszel czy reakcje na kontakt z człowiekiem. Dopiero ocena różnych aspektów funkcjonowania zwierząt daje pełniejszy obraz ich dobrostanu.

Co z nowych badań wynika dla polskich hodowców?

Chociaż system opracowano przede wszystkim dla małych gospodarstw w krajach o ograniczonych zasobach, wskazane przez naukowców problemy mają znaczenie również w nowoczesnej produkcji trzody chlewnej.

Stały dostęp do wody, właściwe żywienie, prawidłowa kondycja, odpowiednia powierzchnia oraz ograniczanie agresji należą do podstawowych warunków utrzymywania świń.

W polskich gospodarstwach wiele z tych zagadnień regulują także przepisy dotyczące dobrostanu zwierząt. Nie oznacza to jednak, że spełnienie samych wymagań technicznych wystarcza do pełnej oceny sytuacji.

Duże znaczenie ma obserwacja reakcji zwierząt na warunki utrzymania. Przykładowo obecność poidła nie gwarantuje prawidłowego pojenia, jeśli urządzenie jest niesprawne albo ma zbyt małą wydajność.

Podobnie odpowiednia powierzchnia kojca nie wyklucza problemów, jeśli zwierzęta mają ograniczony dostęp do karmidła lub często dochodzi między nimi do agresji.

Dlatego regularna kontrola tych pięciu wskaźników może stanowić praktyczne uzupełnienie codziennej pracy hodowcy.

Dobrostan świń wpływa również na wyniki produkcyjne

Dobrostan zwierząt ma znaczenie nie tylko z punktu widzenia ich zdrowia, ale również opłacalności produkcji. Świnie, które nie mogą pobierać wystarczającej ilości wody i paszy, są bardziej narażone na pogorszenie przyrostów masy ciała.

Z kolei nadmierna agresja może powodować urazy, konieczność leczenia i zwiększać zróżnicowanie masy zwierząt w grupie. Problemy zdrowotne i nieodpowiednie warunki utrzymania mogą także prowadzić do wzrostu kosztów produkcji.

Dlatego szybkie wykrywanie nieprawidłowości pozwala ograniczać ich następstwa. W wielu przypadkach pierwszym krokiem nie musi być kosztowna modernizacja budynku.

Czasami konieczna jest naprawa poideł, zmiana organizacji karmienia, zmniejszenie konkurencji między zwierzętami lub poprawa wyposażenia kojców. Naukowcy zaznaczają jednak, że nowy system oceny dobrostanu wymaga dalszego dopracowania i sprawdzenia w różnych warunkach produkcyjnych.

Pięć wskaźników dobrostanu świń może pomóc hodowcom szybciej rozpoznawać zagrożenia dla dobrostanu świń. Najważniejsze jest jednak regularne sprawdzanie stanu zwierząt i reagowanie na zauważone nieprawidłowości. Nawet prosta, systematyczna kontrola może ujawnić problemy, które wpływają zarówno na zdrowie świń, jak i wyniki produkcyjne gospodarstwa.

Przeczytaj również: Polska wieprzowina pod presją importu. Miliony świń przyjeżdżają z Danii