Nowe odmiany rzepaku ozimego

Nowe odmiany rzepaku ozimego cechuje nie tylko wysoki potencjał plonowania, ale również odporność lub tolerancja na różne stresy redukujące ich możliwości plonotwórcze. Odpowiedni dobór odmiany do uprawy może być ważnym czynnikiem ograniczającym wpływ niekorzystnych zjawisk występujących w okresie wegetacji roślin.

W latach 2020-2026 do Krajowego rejestru odmian (KR) wpisywanych było każdego roku 16-21 nowych odmian rzepaku ozimego. W br. zarejestrowano ich łącznie 21. Wśród nich było 17 odmian mieszańcowych – F₁: DK Exiris, Invigor 2090, KWS Domingos, KWS Harturos, LG Adrenalin, LG Aldente, LG Piranha, LID Aneto, LID Bento, LID Croco, Linosa, Lotus, Polygon, PT326, PT332, RGT Ozzil, Travolta oraz 4 odmiany populacyjne: Bingo, Makler, Motto, SM Bemol. Nowe odmiany pochodzą z 12 różnych firm hodowlanych. Cechują się przeważnie dużą plennością, a także bardzo dobrą jakością nasion. Są to stałe elementy ulepszania odmian w pracach hodowlanych. Materiał siewny większości z nich zapewne będzie w ofercie dystrybutorów nasion, na nowy sezon wegetacyjny.

Aktualnie w KR wpisanych jest 165 odmian rzepaku ozimego. Zdecydowaną większość stanowią odmiany mieszańcowe – 133. Pozostałe to odmiany populacyjne, których jest obecnie 32. Blisko 90 proc. odmian wpisanych do KR pochodzi z zagranicy. Prawie 80 proc. to odmiany nowe, wpisane do rejestru w ostatnich 7 latach.

Liczb odmian rzepaku ozimego wpisanych do KR w latach 2020-2026

Czym wyróżniają się nowe odmiany rzepaku ozimego?

Dla producentów rzepaku ważne jest wysokie i stabilne plonowanie nowych odmian. Bez wątpienia, te wpisane do KR w br. przejawiały w badaniach rejestrowych dużą plenność oraz wyróżniały się innymi korzystnymi właściwościami. Plonowanie odmian jest warunkowane genetycznie, przy czym duży wpływ mają na nie: warunki siedliskowe (głównie gleba), czynniki agrotechniczne, w tym zwłaszcza intensywność uprawy oraz warunki pogodowe. Niestety coraz częściej o powodzeniu uprawy rzepaku decyduje pogoda, która w ostatnich latach jest mało przewidywalna i zaskakuje gwałtownością przebiegu.

Przemysł przetwórczy oczekuje odmian, których nasiona zawierać będą dużo tłuszczu. Na pewno parametr ten powinien być w większym zakresie uwzględniany w cenie skupu nasion ze zbioru. Wśród nowych odmian zawartością tłuszczu w nasionach wyróżniały się: PT332, PT326, LG Adrenalin, LID Aneto, Linosa, RGT Ozzil i LID Bento. Oceniając wartość technologiczną nasion nowych odmian, istotna jest także wysoka zawartość białka oraz niska zawartość glukozynolanów i włókna, a to ze względu na wykorzystywanie rzepakowej śruty poekstrakcyjnej, jako komponentu białkowego pasz.

Reklama

Reklama

Nowe odmiany rzepaku ozimego – cecy odpornościowe

Nowe odmiany wyróżniają się także cechami odpornościowymi. Między innymi 13 zarejestrowanych odmian (DK Exiris, Invigor 2090, LG Adrenalin, LG Aldente, LG Piranha, LID Aneto, LID Bento, LID Croco, Linosa, Lotus, Polygon, RGT Ozzil, Travolta) cechuje się tolerancją na wirusa żółtaczki rzepy – TuYV, choroby powodującej zakłócenia fizjologiczne w roślinach, w efekcie czego, następuje obniżenie plonowania. Natomiast 3 odmiany (LG Piranha, LID Croco i Makler) wykazują dużą odporność na kiłę kapusty. Populacyjna odmiana Makler jest pierwszą krajową odmianą odporną na tę groźną chorobę. Odporność tych odmian na patotypy Plasmodiophora brassicae najczęściej występujące w naszym kraju, została potwierdzona w badaniach sprawdzających w IOR – PIB w Poznaniu.

Warto wiedzieć, że potencjał plonowania tego typu odmian jest przeważnie mniejszy od odmian nieodpornych, jakkolwiek i w tym zakresie nastąpił już wyraźny postęp. Dodatkowo obie odmiany mieszańcowe wyróżniają się także tolerancją na TuYV. W przypadku zagrożenia obiema chorobami, odmiany odporne stanowią najbardziej efektywny sposób na zapobieganie porażeniom roślin, a co za tym idzie, uniknięcie znacznych strat.

Hodowla mieszańcowych daje efekty

Nowe odmiany rzepaku ozimego tworzone przez hodowców są innowacyjnym środkiem produkcji niezbędnym do sprostania wymaganiom współczesnego, zrównoważonego rolnictwa. Największy postęp obserwuje się w hodowli odmian mieszańcowych, które powstają w wyniku kontrolowanego zapylenia krzyżowego, odpowiednio dobranych linii wyjściowych. Aby uzyskać w pełni mieszańcowe pokolenie F_1, stosuje się w hodowli systemy genowo-cytoplazmatycznej męskiej niepłodności. Odmiany F₁ odznaczają się bujniejszym wigorem roślin, często szybszym rozwojem, a przede wszystkim większym potencjałem plonowania. Rośliny wytwarzają silniejszy, bardziej rozrośnięty system korzeniowy, przez co mogą lepiej pobierać wodę i składniki pokarmowe. Dobór odmian mieszańcowych jest liczniejszy i bardziej zróżnicowany. Obecnie odmiany mieszańcowe stanowią ponad 3/4 wszystkich odmian wpisanych do KR. Mimo licznych zalet odmian mieszańcowych, wielu rolników nadal dobrze ocenia przydatność odmian populacyjnych do własnych warunków gospodarowania i często je uprawia. W tym roku zarejestrowano 4 odmiany populacyjne. Niestety, dobór odmian populacyjnych będzie w najbliższych latach coraz mniej liczny i mniej konkurencyjny wobec odmian mieszańcowych.

Należy podkreślić, że wyhodowanie nowej odmiany jest procesem złożonym i trwa przeważnie wiele lat, średnio 7-8. Podobny okres czasu obejmuje również jej rozmnażanie i obecność na rynku nasiennym. W przypadku odmian mieszańcowych zastępowanie starszych odmian nowymi jest dość szybkie. Natomiast dobre odmiany populacyjne przeważnie dłużej funkcjonują w obrocie nasiennym.

Ważna hodowla odpornościowa

W rolnictwie zrównoważonym, w którym ogranicza się stosowanie chemicznych środków ochrony roślin, bardzo ważna jest hodowla odpornościowa. Hodowla odmian odpornych na organizmy szkodliwe nie jest łatwa. Wymaga szczegółowego rozpoznania wzajemnych relacji pomiędzy rośliną, patogenem i środowiskiem, a także dokładnego poznania biologii rozwoju patogenu. Konieczna jest także identyfikacja genów odporności, często u roślin pokrewnych. Znalezienie różnych nowych źródeł odporności pozwoli w pracach hodowlanych przenieść je do odmian uprawnych, które następnie będą stosowane w produkcji. W hodowli odpornościowej tworzy się linie syntetyczne dla wprowadzania genów determinujących odporność np. na kiłę kapusty, wirusa żółtaczki rzepy czy też suchą zgniliznę kapustnych.

W przypadku innych ważnych chorób rzepaku pochodzenia grzybowego (zgnilizna twardzikowa, werticilioza, czerń krzyżowych) trwają poszukiwania odpowiednich źródeł odporności na poszczególne patogeny. Zagrożenie powodowane przez te choroby uzasadnia podjęcie różnych badań w celu uzyskania odmian z genetyczną odpornością.

Jak ten mechanizm działa?

Hodowla roślin w oparciu o tzw. geny odporności (R) to skuteczne narzędzie w walce z niektórymi chorobami. Mechanizm działania polega na tym, że rośliny zawierające gen odporności na jakąś chorobę „rozpoznają napastnika” i bardzo szybko „uruchamiają” obronę. Patogeny, np. chorobotwórcze grzyby, podczas infekcji wydzielają specjalne cząsteczki – efektory (tj. białka awirulencji – Avr), które osłabiają roślinę i ułatwiają wnikanie do jej tkanek. Jeśli jednak roślina ma odpowiedni gen R, potrafi je wykryć i unieszkodliwić. Niestety, patogeny mogą z czasem przełamywać geny odporności stosowane w pracach hodowlanych. Dzieje się tak przez mutacje genów efektorowych (Avr). Prowadzą one do zmiany struktury powstającego białka (efektora), przez co nie jest ono dalej rozpoznawane przez białka kodowane przez geny R. Tym samym patogen przestaje być rozpoznawany przez roślinę, a jej tkanki pozbawione ochrony.

Różnego rodzaju mutacje patogenu mogą powodować także blokowanie układu odpornościowego rośliny przez zahamowanie sygnałów obronnych lub dezaktywację białka R, itp., a to wywołuje chorobę. Dlatego w pracach hodowlanych coraz częściej zamiast jednego genu R stosuje się ich kombinacje lub łączy odporność genetyczną z innymi metodami ochrony roślin, w celu zwiększenia jej efektywności.

Nowe odmiany rzepaku ozimego. Dodatkowe oczekiwania

W przypadku rzepaku ozimego bardzo ważną cechą odmian jest odporność na warunki zimowania, zwłaszcza wytrzymałość na mróz. Ostatnia zima była pod tym względem bardzo wymagająca dla roślin. Przypomniała również o tym, że w niektórych sezonach wegetacyjnych to właśnie zimotrwałość odmian decyduje o powodzeniu uprawy.

Innym zjawiskiem powodującym utratę części plonu jest natomiast pękanie łuszczyn i osypywanie się nasion rzepaku. Aby temu przeciwdziałać, hodowcy prowadzą aktywną selekcję materiałów hodowlanych wybierając te, które cechują się większą odpornością na osypywanie. W wielu nowych odmianach wpisywanych do KR w ostatnich latach, cech ta jest wyraźnie poprawiona. Efekty zwiększonej odporności na osypywanie się nasion można było dostrzec zwłaszcza w przypadku wydłużającego się okresu żniwnego lub w przypadku wystąpienia niekorzystnych warunków pogodowych (np. wystąpienia silnych wiatrów połączonych z ulewnym deszczem, a nawet umiarkowanym gradobiciem).

Potrzebne są również odmiany, które efektywniej będą wykorzystywały nawożenie mineralne, zwłaszcza azotowe, a także odmiany lepiej przystosowane do uprawy na glebach średnich, których jest w naszym kraju najwięcej.

Nowe odmiany rzepaku ozimego. Wysiew kwalifikowanych nasion

Wysiew kwalifikowanych nasion, bardzo dobrych nowych odmian, jest jednym z czynników warunkujących uzyskanie wysokich plonów o odpowiedniej jakości technologicznej. Jest również jednym z wymogów Integrowanej Produkcji rzepaku, który musi spełnić rolnik. Oferowany przez firmy hodowlano-nasienne materiał siewny powinien gwarantować tożsamość i czystość odmianową, a także odpowiednią jakość siewną. Taki materiał produkuje się według określonych zasad i w odpowiednich warunkach. W trakcie wegetacji podlega ocenie kwalifikacyjnej, a to pozwala stwierdzić prawidłowość prowadzenia plantacji nasiennej, zgodnie z wymogami. Nasiona kwalifikowane po zbiorze ocenia się laboratoryjnie, oznaczane są m.in.: czystość, zdolność kiełkowania i masa 1000 nasion, a także zdrowotność. Nasiona, które nie spełniają określonych norm nie są dopuszczane do obrotu. Materiał siewny nowych odmian, które będą dostępne u dystrybutorów nasion będzie zapewne drogi. Warto jednak zaopatrzyć się w bardzo dobre, chociaż drogie nasiona, bo to przełoży się na plon.

Przeczytaj również: Jak dobrać dawki nawozów przed siewem rzepaku?

Źródło: miesięcznik „Przedsiębiorca Rolny” – wydanie sierpień 2026 r.