Jak pułapki feromonowe chronią nasze uprawy i lasy?

Spacerując po parku, sadzie czy lesie, łatwo je przeoczyć – niewielkie kartonowe lub plastikowe pudełka zawieszone na gałęziach. Dla większości osób są jedynie elementem krajobrazu, ale w rzeczywistości pełnią jedną z najważniejszych ról w krajowym systemie ochrony roślin. To pułapki feromonowe, narzędzie, dzięki któremu PIORiN wykrywa groźne szkodniki zanim zdążą wyrządzić szkody.

Współczesne rolnictwo i ogrodnictwo funkcjonują w świecie, w którym granice praktycznie nie istnieją. Rośliny, owoce, drewno i materiał szkółkarski przemieszczają się między krajami każdego dnia. Wraz z nimi mogą podróżować organizmy szkodliwe, które w nowych warunkach często nie mają naturalnych wrogów i potrafią rozprzestrzeniać się błyskawicznie. Pojawienie się takiego gatunku może zagrozić produkcji rolnej, szkółkarskiej i leśnej, a także lokalnym ekosystemom. Dlatego jednym z filarów bezpieczeństwa fitosanitarnego jest monitoring, który pozwala wykryć zagrożenie na jak najwcześniejszym etapie. Właśnie temu służą działania PIORiN – regularne obserwacje, kontrole terenowe i badania laboratoryjne. System monitoringu wspiera Unia Europejska w ramach programu Single Market Programme, który wzmacnia bezpieczeństwo fitosanitarne państw członkowskich.

Jak działają pułapki feromonowe?

Pułapki feromonowe wykorzystują naturalny język owadów – feromony. Wiele gatunków komunikuje się za pomocą substancji chemicznych, które pozwalają odnaleźć partnera, pożywienie lub miejsce składania jaj. W pułapkach stosuje się syntetyczne odpowiedniki feromonów płciowych samic. Zwabione samce lecą w kierunku źródła zapachu i trafiają do wnętrza pułapki, gdzie zostają zatrzymane. Odłowione owady są następnie identyfikowane przez specjalistów PIORiN, a jeśli istnieje podejrzenie, że mogą należeć do gatunku szczególnie niebezpiecznego, trafiają do Centralnego Laboratorium Inspekcji na szczegółowe badania. Warto podkreślić, że pułapki nie służą do zwalczania szkodników. Ich zadaniem jest monitoring, czyli jak najwcześniejsze wykrycie obecności organizmu, który mógłby zagrozić uprawom.

Dlaczego pułapki feromonowe są tak skuteczne i bezpieczne?

Największą zaletą pułapek feromonowych jest ich selektywność. Każdy wabik działa na konkretny gatunek lub grupę blisko spokrewnionych owadów. Dzięki temu nie stanowią zagrożenia dla ludzi i zwierząt, nie wpływają na owady zapylające, nie wymagają stosowania środków ochrony roślin orazpozwalają prowadzić monitoring w sposób precyzyjny i ekologiczny. To właśnie dlatego wykorzystują je służby fitosanitarne na całym świecie – od sadów i plantacji, po lasy i tereny zieleni miejskiej.

Pułapki feromonowe – ponad tysiąc w terenie

W 2025 roku PIORiN prowadziła monitoring z wykorzystaniem 1 045 pułapek feromonowych i lepowych rozmieszczonych w całej Polsce. Służyły one do obserwacji 11 gatunków szczególnie niebezpiecznych agrofagów, których pojawienie się mogłoby zagrozić rolnictwu, sadownictwu, szkółkarstwu i lasom. Dla porównania – w 2019 roku używano 410 pułapek. Oznacza to wzrost o ponad 150% w ciągu sześciu lat. Pułapki rozmieszczane są w miejscach najbardziej narażonych na pojawienie się szkodników. Chodzi o szkółki, sady, plantacje, lasy, parki, ogrody. Rozmieszcza się je również w pobliżu miejsc przeładunku towarów roślinnych. W zależności od gatunku stosuje się różne typy pułapek: deltowe, lejkowe, panelowe, pryzmatyczne czy tablice lepowe.

Monitoring to nie tylko pułapki

Pułapki feromonowe są jednym z elementów szerokiego systemu nadzoru fitosanitarnego. W 2025 roku Inspekcja skontrolowała około 59 tys. hektarów upraw, przeprowadziła ponad 16 tys. ocen wizualnych, pobrała ponad 11 tys. prób do badań oraz wykonała blisko 23 tys. analiz laboratoryjnych. To pokazuje, że skuteczna ochrona zdrowia roślin wymaga połączenia pracy terenowej, nowoczesnej diagnostyki i specjalistycznych badań.

Małe urządzenia, wielka rola w ochronie roślin

Choć pułapki feromonowe są niewielkie i często niezauważalne, stanowią jeden z filarów bezpieczeństwa fitosanitarnego kraju. Pozwalają wykrywać zagrożenia na wczesnym etapie, zanim szkodniki zdążą się rozprzestrzenić. Dzięki nim możliwe jest szybkie reagowanie, ograniczanie strat gospodarczych, ochrona bioróżnorodności i wzmacnianie bezpieczeństwa żywnościowego.

Przeczytaj również: Nowe odmiany pszenicy ozimej