Typy użytkowe bydła i rasy bydła mlecznego

Krowę typu mlecznego wyróżnia charakterystyczny kształt ciała zbliżony do trójkąta, którego podstawę stanowi zad, z pojemnym, dobrze wykształconym wymieniem, a wierzchołek lekka, wydłużona głowa osadzona na delikatnej, wąskiej szyi.

Klatka piersiowa krowy rasy mlecznej jest umiarkowanie wysklepiona, nieco szersza i głębsza w części tylnej niż przedniej i dość długa. O klinowatym kształcie klatki piersiowej i jej długości decyduje skośne ustawienie żeber i znaczne odstępy między nimi.

Łopatki dobrze przylegają do ciała, a ich umięśnienie jest płaskie i niezbyt obfite. Wyrostki grzbietowe kręgosłupa lekko wystają ponad górne krawędzie łopatek, tworząc tzw. ostry kłąb, który ku tyłowi przechodzi w mocny grzbiet, tworzący prostą linię poprzez partię lędźwi aż do guzów biodrowych.

Mocna partia lędźwi o umiarkowanej długości nie powinna posiadać zbyt wyraźnie zaznaczonego umięśnienia. Długi, szeroki, płasko umięśniony zad powinien być lekko nachylony ku tyłowi. Nogi krów mlecznych są dłuższe niż użytkowanych w kierunku mięsnym. Pod dość głębokim wymieniem takich krów musi zmieścić się aparat udojowy.

Nogi powinny być suche, szeroko rozstawione, o mocnych stawach, wysokiej piętce racicy i racicach lekko rozwartych. Profile mięśni – zwłaszcza udowych – powinny być lekko wklęsłe, a nasada ogona nisko osadzona.

Pojemne, szerokie i głębokie wymię w części tylnej jest wysoko zawieszone. Przy znacznym wysunięciu do przodu i dużej szerokości wymię uzyskuje najkorzystniejszy i najbardziej pożądany kształt skrzynkowo-miskowy. Wymię powinno posiadać równomiernie rozwinięte ćwiartki, być mocno połączone z powłokami brzusznymi i charakteryzować się wyraźnie zaznaczonym więzadłem środkowym, dzielącym je na prawą i lewą połowę.

Powinno być pokryte cienką, delikatnie owłosioną skórą, pod którą wyraźnie rysuje się gęsta sieć żył. Każda ćwiartka powinna być zakończona pionowo ustawionym, cylindrycznym strzykiem o średniej grubości i długości. Bydło mleczne charakteryzuje się harmonijną, szlachetną budową, żywym temperamentem i intensywną przemianą materii. Mocno zaznaczony
jest również dymorfizm płciowy, czyli zróżnicowanie budowy osobników różnej płci.

Bydło należące do różnych ras mlecznych różni się od siebie wielkością, masą ciała czy umaszczeniem, przy znacznym podobieństwie sylwetki i dość ujednoliconej budowie.

Główne rasy bydła mlecznego

• Rasa holsztyńska (holsztyńsko-fryzyjska – HF)

Rasa ta wywodzi się od czarno-białego bydła fryzyjskiego, sprowadzanego głównie z Holandii do Ameryki od początku XVII wieku. Hodowla tego bydła w USA na szerszą skalę rozpoczęła się po imporcie większej jego partii w połowie XIX wieku i powstaniu związków zrzeszających hodowców bydła tej rasy.

Wprowadzenie do praktyki hodowlanej efektywnych metod i programów w połączeniu z intensywnym żywieniem spowodowało bardzo szybki postęp genetyczny i wykształcenie rasy różniącej się typem, budową i produkcyjnością od ówczesnego europejskiego bydła czarno-białego, które w krajach europejskich prezentowało kombinowany typ użytkowania.

W II połowie XX wieku na skutek odmiennej polityki hodowlanej przeciętna krowa holsztyńska była wyższa od przeciętnej holenderskiej krowy czarno-białej o 12 cm, ważyła o ok. 100 kg więcej, a przede wszystkim dawała około 1700 kg mleka więcej w czasie laktacji. Powodem tego stanu było powszechne wykorzystanie tej rasy do doskonalenia lokalnych odmian czarno-białego bydła fryzyjskiego, które z czasem przekształciło się w krzyżowanie wspierające.

Doprowadziło to do obecnej dominacji bydła holsztyńskiego na całym świecie. Szacuje się, że bydło tej rasy stanowi ok. 29% światowej populacji bydła mlecznego. Jest to rasa o najwyższej mleczności, wymaga jednak dobrych warunków, a zwłaszcza żywienia. Bydło rasy holsztyńsko-fryzyjskiej (hf) jako wyspecjalizowana rasa mleczna, może być hodowane w gospodarstwach ekologicznych, posiadających paszę objętościową dobrej jakości, o wysokiej wartości pokarmowej.

Możliwe jest wtedy uzyskanie od krów tej rasy wydajności przekraczającej 7000 kg mleka w ciągu roku. W warunkach produkcji organicznej bardziej przydane jest bydło rodzimych ras, produkujące nie więcej niż 5-6 tys. kg mleka rocznie, najlepiej o kombinowanej użytkowości.

• Rasa czarno-biała (cb)

Bydło czarno-białe wywodzi się z wybrzeży Morza Północnego, należących do Holandii, Danii i Niemiec. Bydło to charakteryzuje się bardzo dobrą budową i zbilansowaną użytkowością mleczną i mięsną.

Masa ciała krów to około 600 kg, wysokość w kłębie – 130-135 cm. Krowy osiągały wydajność mleka 5000-6000 kg zawierającego około 4,2% tłuszczu i około 3,3% białka. Cielęta wykazywały dobrą przydatność do użytkowania mięsnego. Te cechy w połączeniu z dobrą zdrowotnością, płodnością i długowiecznością zapewniły rasie czarno-białej popularność w całej Europie i wielu krajach świata.

W Polsce bydło tej rasy jest obecne od drugiej połowy XVI wieku. Było sprowadzane głównie z Holandii („holenderki” to często do dziś spotykane określenie rasy cb). W XX w. bydło rasy cb stanowiło najważniejszą rasę w naszym kraju jak i w Europie. Prowadzony od 1974 r. do Polski, a nieco wcześniej do Europy Zachodniej, import bydła holsztyńskiego z USA i Kanady spowodował stopniowe wypieranie tradycyjnego bydła cb przez bydło holsztyńskie (tak samo umaszczone).

Obecnie praktycznie nie istnieje już czysta odmiana bydła cb. Hodowcy bydła mlecznego w przeszłości podejmowali wiele prób doskonalenia tej rasy przez intensywne krzyżowanie uszlachetniające. W różnych okresach używano do tego celu rasy: jersey, duńskiej czerwonej i Angler. Obecnie rasa Angler jest rasą zanikającą. Objęta jest hodowlą zachowawczą. Bydło to występuje już nielicznie w gospodarstwach południowo-wschodniej Polski, stanowiąc niespełna 1% krajowego pogłowia krów. Wyjątkową przydatność tej rasy wykorzystuje się dla potrzeb programów rolno-środowiskowych, ekstensywnego użytkowania, szczególnie w warunkach gospodarstw ekologicznych.

Związana z tym możliwość uzyskiwania dodatkowych dopłat do tej rasy bydła powoduje, że ostatnio wzrasta popularność tej rasy.

• Rasa simental

Jest jedną z licznej występujących ras na świecie. W Europie bydło simentalskie jest szczególnie popularne w Niemczech, Austrii i Szwajcarii – skąd rasa ta się wywodzi. Powszechnie występuje również w rejonie Bałkanów, Karpat i na Ukrainie. Obecna jest również w Azji, Afryce i Ameryce Południowej.

Spośród ras o kombinowanym użytkowaniu wyróżnia się dużą masą i mocno podkreślonymi cechami mięsnymi. Dobre umięśnienie i predyspozycje do opasu spowodowały, że wyhodowana została również mięsna odmiana tego bydła, która jest szczególnie popularna w USA i Wielkiej Brytanii. Dorosła krowa tej rasy waży około 650 kg przy wysokości w kłębie około 135 cm. Simentale mają umaszczenie łaciate.

Na białym tle występują duże lub drobne łaty od bułkowo-żółtych do czerwonych. Głowa, podbrzusze, dolne odcinki kończyn i kiść ogona są białe. Przy tak dużej wadze wydajność mleka jest umiarkowana. Mleko od tej krowy ma sporą przydatność do przerobu ze względu na dużą zawartość kazeiny. Wadą tej krowy jest słaba budowa wymion. Niezbyt ładna budowa ciała jest pozostałością po częstym w przeszłości wykorzystywaniu jej jako bydła roboczego. Ze względu na wysokie walory opasowe i rzeźne powszechnie jest używana do krzyżowania towarowego z innymi rasami mlecznymi. Jej udział w krajowej populacji bydła mlecznego nie przekracza 1%.

Występuje w południowo-wschodniej części Polski (od Sanoka po Bieszczady).

• Simental – królowa stoków alpejskich

Dużą część pogłowia krów w Alpach szwajcarskich stanowi właśnie rasa Simental. Szwajcarska Federacja Hodowców Bydła Rasy Simental realizuje wiele celów hodowlanych, począwszy od bydła o podwójnej użytkowości do wyspecjalizowanego bydła mlecznego.

Dzięki podziałowi księgi hodowlanej na rasy simentalską, Montbeliarde, Schweizer, holsztyńską czerwoną i holsztyńską można zaspokoić różne potrzeby hodowców. Obecnie, w coraz większym stopniu selekcja prowadzona jest w kierunku poprawy składników mleka (białko i tłuszcz), a nie na wydajności mlecznej.

Oprócz tego hodowcom zależy na stadach krów łatwych w hodowli. W programie selekcyjnym dla młodych buhajków wykorzystywanych do sztucznej inseminacji kładzie się nacisk na życiową produkcyjność. Szwajcarscy hodowcy zawsze zwracali uwagę na zapewnienie wysokiej jakości wymion i dobrej budowy ogólnej.

Inseminacja przeważa, bowiem w ostatnich latach udział sztucznej inseminacji pozostawał niezmieniony na poziomie 83%. Czysto rasowe simentale (SI) pozostają najważniejszą rasą w rejonach górskich i to także z powodów rozpłodowych. Rasa ta występuje na terenach górzystych Polski.

 

 

• Polska czerwona (pc)

Rodzima rasa polska, objęta jest programem ochrony zasobów genetycznych i hodowlą zachowawczą. Polska czerwona jest znakomicie przystosowana do niekorzystnych warunków środowiska, jest uodporniona na choroby i dobrze wykorzystuje średniej jakości pasze.

Należy do ras późno dojrzewających, pierwsze ocielenia obserwuje się w 30. miesiącu życia. Krowy rasy polskiej czerwonej są długowieczne i mają dobre parametry płodności. Umaszczenie krów jest jednolicie czerwone (od jasnoczerwonego do wiśniowego). Może występować ciemniejsze wybarwienie głowy przy jaśniejszym tułowiu.

Krowy mają 120-130 cm w kłębie i masę ciała 440-500 kg, natomiast buhaje około 140 cm wysokości i 550-600 masy ciała. Wymię ma budowę skrzynkowo-miskową lub kulistą. Wydajność mleka w ciągu laktacji jest na dość niskim poziomie,
około 3800 kg, o zawartości 4,3% tłuszczu i 3,4% białka.

• Montbeliarde

Należy do ras o dwukierunkowym typie użytkowym mleczno-mięsnym. Umaszczenie jest czerwono-białe, głowa, brzuch i wymię są zawsze białe.

Montbeliarde należy do grupy ras dużego kalibru, dorosłe krowy osiągają 600-650 kg masy ciała i 145-150 cm w kłębie. Buhaje ważą 1000-1200 kg. Krowy dość wcześnie dojrzewają, pierwsze ocielenie następuje w 26-30 miesiącu życia.

Wydajność mleka wynosi 5000-6000 kg, o zawartości tłuszczu 3,6% i 3,0-3,3% białka. Rasa charakteryzuje się prawidłową budową wymienia, równym podziałem na ćwiartki. Wymię jest głębokie, z widocznymi żyłami mlecznymi. Rasa Montbeliarde jest rasą mleczną szczególnie wyróżniającą się na tle grupy krów biało-czerwonych Simmental.

Z tego powodu eksportowana jest do wszystkich krajów Europy Środkowej i Wschodniej w celu ulepszenia ras biało-czerwonym tam hodowanych (w szczególności w Austrii, Włoszech i Czechach). Ponadto, ze względu na swoją wydajność i zdolność przystosowania do różnych warunków hodowli, jest szczególnie poszukiwana na rynkach Afryki Północnej (Maroko, Algiera), dokąd od dawna jest eksportowana, jak również do krajów basenu Morza Śródziemnego, Środkowego Wschodu, Afryki Środkowej, Ameryki Północnej i Południowej.

Rasa Montbeliarde jest dzisiaj drugą rasą mleczną we Francji i Irlandii, zarówno ze względu na wielkość produkcji mleka jak i na liczbę sztuk bydła. Pochodząca z rodziny Simentale, jest przede wszystkim dobrą rasą o doskonałej opłacalności, produkującą mleko bardzo dobrej jakości i w dużej ilości.

• Jersey

Rasa ta pochodzi z wyspy o tej samej nazwie usytuowanej w kanale La Manche, między Francją a Anglią. Rasa została utworzona z populacji izolowanej na niewielkiej powierzchni (ok. 116 km kw.).

Podstawą żywienia krów na wyspie Jersey są do dziś bardzo dobre pastwiska. Nie stosuje się tu znaczących ilości pasz treściwych. Wielka dbałość o poprawność budowy krów, wpisywanych do ksiąg prowadzonych na wyspie od XIX w., zaowocowała bardzo ujednoliconą i poprawną budową typową dla jednostronnie mlecznego kierunku użytkowania.

Bydło rasy jersey jest najmniejsze spośród głównych ras mlecznych. Dorosłe krowy ważą około 370 kg przy wysokości w kłębie 120 cm, a buhaje osiągają ok. 600 kg przy wysokości w kłębie do 144 cm. Typowe jest sarnie umaszczenie krów i nieco ciemniejsze buhajów z charakterystyczną białą obwódką wokół śluzawicy. Jest to rasa wcześnie dojrzewająca i długowieczna.

Rasa jersey słynie z wysokiej wydajności mlecznej (zwłaszcza jeśli przeliczać ją na 100 kg masy ciała) oraz z wyjątkowo wysokiej zawartości tłuszczu w mleku. Mleko krów rasy jersey ma charakterystyczny żółty kolor, co jest związane z wysoką zawartością karotenu, który jest przerabiany na witaminę A gorzej niż przez krowy innych ras.

Obecnie największą populację krów tej rasy posiadają: USA, a w Europie – Dania. Duńskie jerseye znane są ze szczególnie
wysokiej zawartości tłuszczu w mleku. W Polsce jest niewielka populacja bydła rasy jersey (ok. 2000 szt.).

• Rasa brunatna szwajcarska (szwyce)

Jest drugą światową rasą wyhodowaną w Szwajcarii. Rasa nabrała szerszego znaczenia w II połowie XIX w., gdy zaczęto ją eksportować do innych krajów – głównie do USA. Bydło to należy do ras stosunkowo dużych.

Masa krów zazwyczaj przekracza 600 kg, a buhajów osiąga 950-1100 kg. Umaszczenie jest jednolite brunatne, o różnych odcieniach. Charakterystyczna jest także biała obwódka wokół śluzawicy. Podobnie jak w przypadku bydła holsztyńskiego część populacji eksportowano do USA i stopniowo z bydła mieszanego (mleczno-mięsnego) przekształcano w bydło mleczne – wysoka wydajność i wysoka jakość zdrowotna.

Obecnie bydło to występuje w USA pod nazwą brown swiss. Jest jedną z głównych ras bydła mlecznego (obok holsztyna i jerseya), a w Europie występuje w Szwajcarii, Niemczech i Austrii.

• Rasa czerwono-biała (czb)

Rasa ta jest drugą (obok czarno-białej) o wyraźnie zaznaczonej dwukierunkowej użytkowości. Krowy rasy czerwono-białej starego typu nieznacznie ustępują krowom czarno-białym pod względem wydajności mleka, przy lepszym umięśnieniu i lepszej przydatności do opasu. Bydło to charakteryzuje się mocną, zwartą budową, głębokim i szerokim tułowiem. Masa ciała krów wynosi około 600 kg, a buhajów 900-1000 kg.

Najliczniej bydło o tym umaszczeniu występuje w Niemczech i Holandii. Szczególnie mocno podkreślone są cechy użytkowania dwukierunkowego u czerwono-białego bydła holenderskiego zwanego tam MRU (od pierwszych liter nazw rzek – Mozy, Renu i Ijssel 14 Sfi nansowano ze środków Funduszu Promocji Mleka (rzeka w Holandii), w których dorzeczu zostały wyhodowane. W Polsce bydło rasy czerwono-białej występuje głównie na Dolnym Śląsku.

• Rasa bydła salers

To jedna z najstarszych francuskich ras. Należy do grupy ras mięsno-mlecznych dużego kalibru. Te długowieczne, odporne i płodne zwierzęta były hodowane na początku na pastwiskach Masywu Centralnego.

Obecnie stopniowo zyskują popularność również poza Francją jako bydło doskonałe do opasu w systemie ekstensywnym. Swoją nazwę zawdzięcza miasteczku Salers. To najstarsza z francuskich ras bydła, która dopiero w drugiej połowie XX w. wywędrowała poza Francję – do Hiszpanii, Portugalii, Belgii, Niemiec, Polski, a także do Australii, Afryki i obu Ameryk.

Buhaje osiągają 155 cm w kłębie i ważą 1100-1300 kg, krowy z kolei dorastają do 145 w kłębie, przy masie 650-850 kg. Przedstawiciele obu płci mają zwartą sylwetkę z tułowiem wpisanym w prostokąt i mocne kończyny. Ozdobę ich dużych, szerokich głów stanowią charakterystyczne, lirowate rogi, ustawione poziomo.

Sierść bydła salers jest długa i kędzierzawa, a umaszczenie – jednolite, ciemnoczerwone, niekiedy też czarne, zawsze z białą plamą na końcówce ogona i jaśniejszą śluzawicą. Dużą zaletą tej rasy jest wysoka płodność. Ciąże i porody przebiegają bez komplikacji, cielęta mają niewielką masę (36-38 kg) i są bardzo żywotne, a krowy cieszą się opinią wyjątkowo troskliwych matek. W okresie laktacji krowy oddają 3100 kg mleka.

Rekompensatą za niewielką wydajność mleczną są niskie wymagania pokarmowe i wysokie zdolności adaptacyjne. To pozwala na utrzymanie bydła tej rasy na pastwisku przez cały rok. Mimo swoich zalet rasa salers nie zyskała jednak w Polsce popularności.

***

Organizację dwudniowego seminarium (19-20 października) "Nowoczesna obora – z nami wiesz co pijesz" w całości sfinansowano ze środków Funduszu Promocji Mleka Agencji Rynku Rolnego. Patronat medialny nad wydarzeniem objął miesięcznik "Przedsiębiorca Rolny".

• Agrobiznes bez tajemnic. Zamów prenumeratę miesięcznika "Przedsiębiorca Rolny" już dziś