Uprawa mieszanek zbożowych

Zalety uprawy mieszanek zbożowych wynikają głównie z ich różnorodności biologicznej. Warunki niesprzyjające dla wzrostu jednego z komponentów mogą być korzystne dla drugiego. Dlatego zasiewy mieszanek dają często wyższe i stabilne plony. 

 

Najwięcej mieszanek zbożowych uprawia się w północno-wschodniej Polsce, zwłaszcza w woj. podlaskim. Najwyższe plony ziarna uzyskuje się w woj. opolskim. Powszechniej uprawiane są na glebach słabszych, w gospodarstwach mniejszych, z dużym udziałem zbóż w strukturze zasiewów i prowadzących produkcję zwierzęcą. 

 

Spośród jarych mieszanek zbożowych w Polsce najczęściej uprawia się mieszanki złożone z następujących komponentów: jęczmień + owies; jęczmień + owies + pszenica; jęczmień + pszenica; owies + pszenica; pszenżyto + owies. 

 

Decydują o plonach 

 

Poziom plonowania zbóż w mieszankach zależy przede wszystkim od pogody podczas wegetacji. Spośród zbóż jarych, owies charakteryzuje się małymi wymaganiami termicznymi, natomiast wykazuje duże zapotrzebowanie na wodę w ciągu całego okresu wegetacyjnego. Jęczmień wyróżnia się większą odpornością na suszę i lepiej znosi zbyt wysokie temperatury powietrza. Wymagania klimatyczne pszenicy są zbliżone do owsa.

 

Efekt uprawy mieszanek zbożowych zależy również od warunków glebowych. Według zaleceń IUNG – PIB w Puławach, pod uprawę mieszanki jęczmienia z owsem najbardziej odpowiednie są kompleksy przydatności rolniczej: żytni dobry i żytni słaby (jednak w warunkach pH poniżej 5 lepiej udaje się owies). 

 

Mieszanki z udziałem pszenicy zaleca się do uprawy na glebach kompleksów pszennych, żytniego bardzo dobrego i żytniego dobrego. Na glebach dobrych, bardziej konkurencyjne są zasiewy czyste pszenicy lub jęczmienia. W gospodarstwach z dużym udziałem zbóż uprawa mieszanek na lepszych glebach jest uzasadniona, ze względu na ich większą tolerancję na gorszy przedplon. Na takich glebach dobrze plonują mieszanki pszenicy z jęczmieniem lub owsem. Udział pszenżyta zawsze sprzyja plonowaniu mieszanek, niezależnie od gatunku mu towarzyszącego. 

 

Ważny dobór komponentów

 

Przyjmuje się, że o wydajności mieszanki decyduje gatunek bardziej plenny i lepiej przystosowany do warunków siedliska. Powinien on stanowić ponad 50% udziału w mieszance. Przy ustalaniu składu należy też wziąć pod uwagę wartość paszową komponentów. Uprawiając mieszanki zbożowe z udziałem owsa należy uwzględnić jego niższą o 17 – 20% wartość energetyczną. Te z przewagą jęczmienia, nawet jeśli słabiej plonują, to wydajnością jednostek energetycznych przewyższają mieszanki z większym udziałem owsa.

 

Reakcja na siew

 

W IUNG – PIB prowadzono badania nad zagęszczeniem siewu mieszanek zbożowych. Dotyczyły one mieszanki jęczmienia z owsem, którą porównywano z siewami czystymi tych zbóż. Wyniki wykazały, że badana mieszanka, niezależnie od poziomu udziału poszczególnych komponentów, reaguje na zagęszczenie siewu mniejszym wzrostem plonu ziarna w porównaniu z owsem w czystym siewie, a podobnym wzrostem plonu w porównaniu z jęczmieniem. Jęczmień wykazuje większą krzewistość produkcyjną w mieszance niż w siewie czystym. Zaobserwowano, że reakcja badanych zbóż na gęstość siewu była silniejsza w słabszych warunkach glebowych (kompleks żytni dobry). 

 

Badania wykazały też, że opóźnienie siewu istotnie obniża plon ziarna i białka zbóż, przy czym w większym stopniu w przypadku owsa w siewie czystym niż w mieszance z jego dużym udziałem.

 

Prowadzono też badania nad zagęszczeniem siewu z mieszanką trójgatunkową (jęczmień, owies i pszenica) o równym udziale komponentów (33,3% + 33,3% + 33,3%). Uprawiano ją na glebie kompleksu żytniego bardzo dobrego i żytniego dobrego. Zboża wysiewano w dwóch terminach – możliwie wczesnym oraz opóźnionym o dwa tygodnie, stosując cztery gęstości siewu. 

 

Wyniki badań wykazały, że mieszanki zbóż silniej reagują na zagęszczanie siewu na słabszej glebie (kompleks żytni dobry) i w warunkach jego opóźnienia. W miarę zwiększania gęstości siewu wzrastała liczba kłosów i wiech na jednostce powierzchni niezależnie od terminu siewu, na glebach obu kompleksów. Najwyższy plon białka mieszanki zbożowej otrzymano na glebie kompleksu żytniego bardzo dobrego przy wcześniejszym terminie siewu (583 kg/ha), najniższy na glebie kompleksu żytniego dobrego, przy opóźnionym terminie siewu (466 kg/ha). 

 

Cenne formy nieoplewione

 

Jednym z głównych komponentów mieszanek zbożowych jest owies oplewiony. Jego zaletą jest dobra odporność na choroby i tolerancja na gorsze warunki glebowe, a wadą słaba wartość paszowa ziarna związana z dużym udziałem łuski (24-29%). Dobrym rozwiązaniem byłoby zastąpienie w mieszankach owsa oplewionego jego formą nagoziarnistą. 

 

Ziarno form nieoplewionych wyróżnia się cennymi walorami żywieniowymi i paszowymi. Zarówno owies, jak i jęczmień nieoplewiony zawierają więcej białka i tłuszczu, charakteryzują się także niższą zawartością włókna surowego, dzięki czemu ziarno można wykorzystywać w żywieniu trzody chlewnej i drobiu. Taką mieszankę z owsem nieoplewionym można zalecać jako paszę dla trzody chlewnej, dla której zawartość owsa oplewionego w paszy powyżej 10% jest nieodpowiednia. 

 

Uprawa nagoziarnistych odmian owsa i jęczmienia w siewach czystych jest mało konkurencyjna w stosunku do odmian oplewionych, wskutek niższego poziomu plonu ziarna. Mieszanki z ich udziałem wydają niższy plon ziarna, ale są bardzo cenne biologicznie i charakteryzują się podobnym plonem białka i energii netto w stosunku do mieszanki odmian oplewionych. 

 

Dla bioróżnorodności 

 

Uprawa zbóż w zasiewach mieszanych zwiększa bioróżnorodność na polach, co powoduje lepsze wykorzystanie zasobów środowiska i uruchamia biologiczne mechanizmy regulacji nasilenia występowania agrofagów w łanie. Bioróżnorodność sprzyja wyższym i stabilniejszym plonom mieszanek.