Dane pod kontrolą – czyli jak KOWR monitoruje najważniejsze rynki rolne w Polsce

Jak rozwija się krajowy rynek wina? Gdzie uprawia się najwięcej konopi włóknistych i tytoniu? Ile mleka trafia do skupu? Odpowiedzi na te pytania znajdują się w danych gromadzonych przez Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa, który odgrywa kluczową rolę w monitorowaniu i analizowaniu polskich rynków rolnych.

Rynki rolne funkcjonują w powiązaniu z tym, co dzieje się w gospodarce, handlu zagranicznym, przetwórstwie czy polityce rolnej państwa. Na sytuację rolników wpływają między innymi wielkość produkcji, ceny skupu, zapasy, popyt krajowy i zagraniczny, koszty prowadzenia gospodarstwa, a także zmieniające się przepisy. By odpowiednio reagować na sytuacje kształtujące rynki potrzebne są aktualne i wiarygodne dane. Ważną rolę w ich pozyskiwaniu, porządkowaniu i analizowaniu pełni Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa.

KOWR jest instytucją, która monitoruje wybrane rynki rolne. Dotyczy to zarówno dużych sektorów, mających istotne znaczenie dla całej gospodarki, takich jak rynek mleka czy cukru, jak również rynków mniejszych, bardziej wyspecjalizowanych albo wymagających szczególnego nadzoru. Do tej grupy należą m.in.: rynek wina, konopi włóknistych, maku i tytoniu. Monitorowanie rynków obejmuje m.in. prowadzenie rejestrów, przyjmowanie informacji od producentów i przedsiębiorców, kontrolowanie poprawności przekazywanych danych, wydawanie rozstrzygnięć administracyjnych oraz informowanie uczestników rynku o obowiązujących zasadach i terminach.

Monitorowanie rynku wina

Polski rynek wina rozwija się od kilku lat bardzo dynamicznie. Powstają nowe winnice, rośnie liczba producentów, rozwija się enoturystyka, a polskie wina coraz częściej pojawiają się w restauracjach, sklepach specjalistycznych oraz podczas wydarzeń promujących żywność regionalną.

KOWR realizuje zadania związane z administrowaniem potencjałem produkcyjnym produktów sektora wina. Prowadzi między innymi ewidencję winnic, do której wpisywane są działki, na których uprawia się winorośl przeznaczoną do produkcji wina wprowadzanego do obrotu. Wpis dokonywany jest na wniosek plantatora.

KOWR przyjmuje również informacje, dotyczące zamiaru produkcji wina, wielkości zbiorów winogron, ilości wyprodukowanego wina oraz posiadanych zapasów. Pozwala to obserwować cały proces, począwszy od powierzchni uprawy, przez zbiory, aż po produkcję i magazynowanie gotowego produktu.

• Na dzień 30 września 2026 r. do ewidencji winnic wpisanych było 800 plantatorów winorośli, uprawiających winorośl na powierzchni 1 197,42 ha.
• W roku winiarskim 2025/2026, (tj. od 1 sierpnia 2025 r. do 31 lipca 2026 r.), do rejestru producentów wina wpisanych było 567 producentów wina.
• Do rejestru producentów wina na rok winiarski 2026/2027 wpisanych dotychczas zostało 612 producentów. Ostateczny termin na złożenie informacji upłynął 15 września.

Rynek konopi włóknistych

Konopie włókniste mają szerokie zastosowanie gospodarcze. Mogą być wykorzystywane m.in. w przemyśle spożywczym, kosmetycznym, włókienniczym, papierniczym, budowlanym, energetycznym, chemicznym oraz paszowym.

Od 2022 roku KOWR prowadzi rejestr producentów konopi włóknistych oraz podmiotów prowadzących skup. Wcześniej producenci konopi włóknistych musieli co roku uzyskiwać odpowiednie zezwolenia. Obecnie podstawą legalnego prowadzenia działalności jest jednorazowy wpis do rejestrów, prowadzonych przez dyrektorów Oddziałów Terenowych KOWR.

Monitoring rynku konopi włóknistych pozwala określić liczbę producentów oraz podmiotów skupujących, wielkość powierzchni upraw, ich rozmieszczenie oraz potrzeby i cele na jakie są uprawiane. Informacje te pozwalają ocenić, czy sektor rzeczywiście się rozwija i czy rośnie zainteresowanie wykorzystaniem tej rośliny w nowych gałęziach przemysłu. KOWR podczas kontroli na miejscu weryfikuje zgodność danych zawartych w rejestrze konopi włóknistych (RKW) ze stanem faktycznym.

• Na dzień 30 września 2026 r. liczba producentów wpisanych do RKW wyniosła 1 655, natomiast liczba podmiotów skupujących konopie włókniste – 75.
• Powierzchnia upraw konopi włóknistych na dzień 30 września 2026 r. wyniosła ok. 2 285 ha.
• Największe uprawy znajdują się w woj. lubelskim – ok. 426 ha, warmińsko-mazurskim – ok. 315 ha i kujawsko-pomorskim – ok. 285 ha.
• Najczęściej wybierane przez producentów odmiany konopi włóknistych to: Henola, Finola, Białobrzeskie, CFX-2 i Futura 75.
• Największą powierzchnię zajmuje Henola, której uprawy obejmują około 933 ha.

Rynek maku

KOWR prowadzi rejestr producentów maku i podmiotów skupujących mak. Podobnie jak w przypadku konopi włóknistych, wpis do rejestru ma charakter jednorazowy.

Przepisy rozróżniają mak niskomorfinowy oraz mak inny niż niskomorfinowy. Mak niskomorfinowy może być uprawiany wyłącznie na cele spożywcze, w tym na potrzeby własne oraz na potrzeby nasiennictwa. Uprawa maku innego niż niskomorfinowy może być prowadzona wyłącznie na cele wskazane w przepisach, związane z przemysłem farmaceutycznym i nasiennictwem. Na tym rynku także prowadzone są kontrole na miejscu. Dzięki rejestrom wiadomo, ile podmiotów prowadzi działalność w zakresie skupu maku oraz ilu producentów prowadzi uprawę, gdzie jest ona zlokalizowana i jaka jest jej skala. Dane zawarte w ww. rejestrach pomagają również ocenić, czy krajowa produkcja maku rośnie, czy maleje.

• Na dzień 30 września 2026 r. liczba producentów wpisanych do rejestru maku wyniosła 128, natomiast liczba podmiotów skupujących mak – 5.
• Powierzchnia upraw maku na dzień 30 września 2026 r. wyniosła ok. 281 ha (największe uprawy znajdują się w woj. lubelskim – ok. 222 ha, tj. 79% udziału w rynku).
• Najczęściej wybieraną przez producentów odmianą jest odmiana Mieszko, która uprawiana jest na powierzchni ok. 185 ha.

Rynek tytoniu

Rynek tytoniu różni się od pozostałych sektorów nie tylko ze względu na charakter produkcji, ale również na ryzyko nielegalnego obrotu surowcem tytoniowym. Dlatego nadzór prowadzony przez KOWR, ma tutaj znaczenie zarówno gospodarcze, jak i kontrolne.

Producent surowca tytoniowego musi być wpisany do Rejestru Producentów Surowca Tytoniowego. Każdego roku producent przekazuje informacje, dotyczące między innymi powierzchni uprawy, odmian tytoniu, zawartych umów, ilości wyprodukowanego i sprzedanego surowca, stanu magazynowego oraz surowca zniszczonego. Gromadzone przez KOWR dane pozwalają prześledzić drogę surowca od gospodarstwa do nabywcy. Ma to duże znaczenie dla ograniczania szarej strefy i wykrywania przypadków, w których tytoń mógłby trafić do nielegalnego obrotu. KOWR sprawdza poprawność przekazywanych informacji oraz przeprowadza kontrole w gospodarstwach.

• Na dzień 30 września 2026 r. liczba producentów wpisanych do rejestru producentów surowca tytoniowego wyniosła 3 182.
• Uprawa tytoniu w 2025 r. wyniosła 8 978 ha.
• Największa powierzchnia upraw znajdowała się w województwie lubelskim i wynosiła ok. 6 300 ha oraz w woj. podkarpackim – 1 019 ha.

Planowana uprawa tytoniu zgłoszona w informacjach rocznych, składanych przez producentów surowca tytoniowego na rok 2026 wynosi 9 168 ha, z czego największa planowana powierzchnia, znajduje się w woj. lubelskim – 6 221 ha oraz w woj. podkarpackim – 1 396 ha.

Rynek mleka

Mleko należy do najważniejszych produktów polskiego rolnictwa. Polska jest dużym producentem mleka i przetworów mlecznych, dlatego regularne monitorowanie tego sektora ma szczególne znaczenie.

KOWR prowadzi rejestr pierwszych podmiotów skupujących mleko krowie. Są to podmioty, które jako pierwsze kupują mleko bezpośrednio od producentów. Co miesiąc przekazują one informacje o ilości skupionego surowca. Raportowane dane obejmują również zawartość tłuszczu i białka, a także ilość skupionego mleka ekologicznego. Informacje przekazywane są do 15. dnia miesiąca następującego po miesiącu, którego dotyczą. Mogą być składane elektronicznie przez platformę eRolnik.

KOWR weryfikuje dane, prowadzi rejestr podmiotów skupujących, wykonuje kontrole oraz przekazuje wymagane informacje do Komisji Europejskiej. Dużą zaletą tego systemu jest częstotliwość raportowania. Dane miesięczne pozwalają szybko zauważyć zmianę wielkości skupu. Można obserwować sezonowe wzrosty i spadki, porównywać kolejne lata oraz oceniać, czy produkcja rozwija się zgodnie z wcześniejszymi tendencjami.

Rejestr pierwszych podmiotów skupujących prowadzony przez KOWR zwiększa również bezpieczeństwo obrotu. Producent może ustalić, czy podmiot prowadzący skup działa w ramach oficjalnego systemu. Ułatwia to identyfikację uczestników łańcucha dostaw i porządkuje relacje między gospodarstwami, a mleczarniami.

Wg danych pozyskiwanych przez KOWR skup mleka w kraju kształtuje się następująco:

• Rok 2025: 13 792 540 423,02 kg (lub 13 792,5 tys. ton).
• Rok 2026 (I-VI): 7 186 768 592,12 kg (lub 7186,7 tys. ton).
• Na koniec 2025 r. w rejestrze Pierwszych podmiotów Skupujących znajdowało się 314 podmiotów, natomiast obecnie (stan na 31.VII.) jest ich 291.

Rynek cukru

Rynek cukru jest jednym z najbardziej złożonych rynków rolnych. Łączy produkcję rolniczą, czyli uprawę buraków cukrowych, z działalnością przemysłu cukrowniczego, handlem i magazynowaniem.

Monitoring prowadzony przez KOWR obejmuje szeroki zakres informacji. Producenci przekazują dane dotyczące produkcji cukru, izoglukozy, i melasy, wielkości obrotu, zapasów magazynowych, powierzchni uprawy buraków cukrowych oraz planowanej produkcji. System obejmuje również informacje o średnich cenach sprzedaży cukru i cenach zakupu buraków cukrowych. Zestawienie produkcji, sprzedaży, magazynowania, powierzchni upraw i cen, pozwala zobaczyć pełniejszy obraz sytuacji. Ułatwia także ocenę relacji między plantatorami buraków a przemysłem cukrowniczym.

• Na rynku cukru w Polsce funkcjonuje 4 producentów cukru (działalność prowadzona jest w 17 zakładach produkcyjnych) oraz 1 producent izoglukozy.
• W roku gospodarczym 2024/2025 produkcja cukru wyniosła 2,579 mln ton.
• W roku gospodarczym 2025/2026 (dane do czerwca 2026 r.), wstępna produkcja cukru kształtuje się na poziomie ok. 2,576 mln ton.
• W roku gospodarczym 2025/2026 obserwowuje się także spadek cen sprzedaży cukru w porównaniu do poprzednich okresów.

Wpływ działalności KOWR na funkcjonowanie rynków – podsumowanie

Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa pełni istotną rolę w monitorowaniu polskich rynków rolnych. Prowadzi rejestry, przyjmuje informacje od producentów i przedsiębiorców, sprawdza ich poprawność, wykonuje kontrole oraz przygotowuje analizy wykorzystywane przez administrację krajową i instytucje Unii Europejskiej.

Prowadzenie rejestrów w systemach informatycznych ułatwia aktualizowanie danych, pozyskiwanie raportów czy porównywanie okresów. Ponadto KOWR regularnie publikuje przypomnienia, dotyczące terminów składania informacji i deklaracji. Dotyczy to między innymi producentów wina, tytoniu, mleka, konopi włóknistych i maku. Publikowane są również nowe wersje formularzy oraz wyjaśnienia dotyczące sposobu ich składania.

W przypadku każdej z branż rejestry pełnią nieco inną funkcję. Na rynku wina zwiększają przejrzystość i mogą ułatwiać współpracę gospodarczą, na rynku konopi włóknistych i maku pomagają odróżnić legalną działalność od upraw prowadzonych poza systemem. Natomiast na rynku tytoniu wspierają identyfikowalność surowca. Natomiast w sektorze mleka umożliwiają ustalenie podmiotów uprawnionych do skupu oraz pozwalają na obserwację tendencji na tym rynku.   

Podsumowując – skuteczne monitorowanie rynków rolnych ma kluczowe znaczenie dla stabilności i przejrzystości sektora rolnego. Dzięki prowadzonym rejestrom, analizom i działaniom kontrolnym, KOWR dostarcza wiarygodnych informacji. Wspierają one producentów, przedsiębiorców oraz administrację publiczną w podejmowaniu trafnych decyzji i reagowaniu na zmieniające się warunki rynkowe.