Trzeba jasno określić wizję rozwoju sektora mlecznego w Polsce

Prezentujemy referat "Konkurencyjność polskich gospodarstw ukierunkowanych na produkcję mleka w UE – stan obecny i prognozy na przyszłość", który 21 kwietnia dr hab. Andrzej Parzonko z Katedry Ekonomiki i Organizacji Przedsiębiorstw SGGW wygłosił w Łowiczu podczas seminarium "Nowoczesna obora – z nami wiesz co pijesz".

Spotkanie zostało zorganizowanego przez Federację Związków Pracodawców-Dzierżawców i Właścicieli Rolnych, a sfinansowane ze środków Funduszu Promocji Mleka ARR.

Dr hab. Andrzej Parzonko podkreślał, że procesy globalizacji na rynku mleka ciągle postępują. U ich podstaw leżą dwie główne przyczyny: 1) postęp techniczny, który ułatwia komunikację oraz obniża koszty transportu, 2) liberalizacja (na poziomie państw narodowych) w przepływie produktów, usług, kapitału i pracy. Zjawisko to skłania do przemyśleń i dyskusji nad możliwymi kierunkami zmian w Polsce i innych krajach w perspektywie kolejnych lat.

Istotnym pytaniem, na które ciągle należy próbować odpowiadać, jest: Czy polskie gospodarstwa mleczne i mleczarnie będą wstanie funkcjonować i rozwijać się w ramach zachodzących procesów? Jest to pytanie trudne ze względu na zmienność i złożoność otoczenia w którym funkcjonują wskazane podmioty, niemniej jednak warto poszukiwać na nie odpowiedzi. Można to robić poprzez ustosunkowanie się do kilku zagadnień szczegółowych.

1. W jakim kierunku przebiegają zmiany w gospodarstwach ukierunkowanych na produkcję mleka w wybranych krajach UE? (analiza ostatniej dekady);

W 2015 roku stało się faktem wycofanie UE z mechanizmu "kwotowania produkcji mleka". Funkcjonował on od 1984 roku i przyczyniał się do stabilizacji rynku mleka w krajach UE. Każdy kraj członkowski UE dysponował swoją narodową kwotą mleczną i produkcja mleka ponad jej poziom skutkowała zapłaceniem kary.

Zniechęcało to rolników do produkcji ponad posiadany limit. Polityka rolna UE od 2003 roku zaczęła się wyraźnie zmieniać w kierunku większego "urynkowienia" produkcji rolniczej. Między innymi podjęto decyzje o powolnym wycofywaniu się z mechanizmu kwotowania produkcji mleka w UE. Kraje UE do tego stanu przygotowywały się.

W 2014 roku, w 28 krajach UE, produkcja mleka stanowiła 20 proc. światowej produkcji i utrzymywała się na dość stałym poziomie, z nieznaczną tendencją spadkową. Jednak występowały duże różnice w poziomie rozwoju sektora mleczarskiego w poszczególnych krajach UE.

Zróżnicowanie to wynikało przede wszystkim z poziomu rozwoju gospodarczego krajów UE uzależnionego między innymi od zaszłości historycznych. Jak wynika z danych przedstawionych w tabeli 1, gospodarstwa zajmujące się produkcją mleka w krajach UE są mocno zróżnicowane pod względem rozmiarów prowadzonej działalności.

Przeciętnie najwięcej mleka z gospodarstwa w roku kwotowym 2014/2015 sprzedawano w Słowacji (1659,2 ton), Czechach (1487,7 ton), Danii (1432,9 ton), Estonii (1087,7 ton), Wielkiej Brytanii (1093,2 ton). Na drugim biegunie znajdowały się gospodarstwa z: Rumunii (13,6 ton), Litwy (43,6 ton), Słowenii (47,3 ton), Łotwy (80 ton), Polski (80,6 ton).

Bardzo wyraźne różnice pomiędzy poszczególnymi krajami UE występują także w całkowitej produkcji mleka oraz liczbie gospodarstw (rodzin rolniczych) zajmujących się chowem bydła mlecznego.

Jak wynika z danych przedstawionych w tabeli 1, do największych producentów mleka w UE należą takie kraje jak: Niemcy (31,34 mln ton), Francja (24,84 mln ton), Wielka Brytania (14,79 mln ton), Holandia (12,46 mln ton), Włochy (11,00 mln ton), Polska (10,51 mln ton).

Produkcja mleka w UE była w 2014/15 roku kwotowym zlokalizowana w 579 981 gospodarstwach prowadzących sprzedaż mleka do mleczarń. Największy odsetek gospodarstw znajdował się w: Polsce 22,5 proc., Niemczech 12,5 proc., Rumunii 12,1 proc., Francji 11,5 proc.

Tabela 1. Wybrane informacje z sytemu kwotowania produkcji mleka w krajach UE w roku kwotowym 2014/2015

Wyszcze-gólnienie	Liczba dostawców hurtowych	Dostawy mleka do mleczarń [mln ton]	Kwota mleczna [mln ton]	Przekro-czenie kwoty mlecznej [mln ton]	Przekro-czenie kwoty mlecznej [%]	Kara [tys. euro]	Przeciętne dostawy z gospodarstwa w roku [t]
Niemcy	72 647	31,34	30,22	1,110	3,7%	309 011	431,3
Polska	130 263	10,51	9,93	0,580	5,8%	161 507	80,6
Holandia	17 641	12,46	11,97	0,486	4,1%	135 264	706,3
Irlandia	18 430	6,04	5,78	0,256	4,4%	71 188	327,7
Austria	33 322	3,07	2,91	0,160	5,5%	44 615	92,2
Włochy	30 528	11,00	10,89	0,110	1,0%	30 535	360,4
Dania	3 444	4,93	4,85	0,087	1,8%	24 253	1 432,9
Belgia	8 411	3,65	3,57	0,078	2,2%	21 808	433,6
Hiszpania	17 678	6,55	6,51	0,038	0,6%	10 441	370,5
Luksemburg	716	0,31	0,29	0,019	6,6%	5 332	434,8
Estonia	640	0,70	0,69	0,008	1,2%	2 235	1 087,7
Cypr	204	0,16	0,16	0,005	3,4%	1 469	786,0
Łotwa	9 551	0,76	0,77	-0,007	-0,9%	–	80,0
Malta	117	0,04	0,05	-0,010	-18,3%	–	364,8
Słowenia	6 170	0,53	0,60	-0,068	-11,4%	–	85,7
Chorwacja	11 193	0,53	0,70	-0,169	-24,2%	–	47,3
Portugalia	6 093	1,87	2,08	-0,211	-10,2%	–	306,7
Słowacja	519	0,86	1,08	-0,215	-20,0%	–	1 659,2
Czechy	1 811	2,69	2,91	-0,216	-7,4%	–	1 487,7
Grecja	3 351	0,62	0,88	-0,258	-29,4%	–	185,2
Finlandia	8 985	2,34	2,62	-0,272	-10,4%	–	260,8
Litwa	33 472	1,46	1,75	-0,296	-16,9%	–	43,6
Węgry	2 641	1,59	1,96	-0,376	-19,2%	–	601,1
Bułgaria	6 855	0,46	0,98	-0,526	-53,6%	–	66,5
Rumunia	70 175	0,95	1,57	-0,617	-39,3%	–	13,6
Szwecja	4 931	2,87	3,59	-0,721	-20,1%	–	581,7
W. Brytania	13 531	14,79	15,76	-0,963	-6,1%	–	1 093,2
Francja	66 662	24,84	26,02	-1,174	-4,5%	–	372,7
UE-28	579 981	147,93	151,09	-3,160	-2,1%	817658	255,1

Źródło: opracowanie własne na podstawie: komunikat prasowy komisji europejskiej pt: „Dwanaście państw członkowskich przekroczyło swoje kwoty mleczne w roku 2014/2015”, Bruksela 21.10.2015, http://ec.europa.eu/agriculture/newsroom/232_en.htm, dostęp: 4.01.2016

Zastanawiając się nad kierunkami zmian w produkcji mleka, w poszczególnych krajach UE w kolejnych latach, warto prześledzić zmiany, które zachodziły w poprzedniej dekadzie. Mimo obowiązującego sytemu ograniczającego zwiększanie produkcji mleka we wszystkich krajach UE – "mechanizmu kwot mlecznych" – zmiany zachodziły. Przebiegały one z różnym nasileniem w poszczególnych krajach UE (tabela 2).

Tabela 2. Zmiany w produkcji i liczbie gospodarstw sprzedających mleko do mleczarń w poszczególnych krajach UE w latach kwotowych 2004/2005 – 2014/2015

Wyszcze-gólnienie	Przyrost produkcji mleka dostarczonego do mleczarń w latach kwotowych 2004/2005 – 2014/2015		Zmniejszenie liczby gospodarstw sprzedających mleko do mleczarń w latach kwotowych 2004/2005 – 2014/2015		Przeciętny przyrost dostaw mleka z gospodarstwa w latach kwotowych 2004/2005 – 2014/2015
	mln ton		%		liczba	%	ton	%
Niemcy		3,160		11,21		39 623	35,29	180,37	71,87
Polska		2,159		25,87		180 197	58,04	53,76	199,98
Holandia		1,389		12,54		5 517	23,82	228,23	47,74
Francja		1,201		5,08		41 522	38,38	154,15	70,53
Irlandia		0,602		11,07		5 766	23,83	102,97	45,82
W. Brytania		0,525		3,68		7 293	35,02	408,10	59,57
Dania		0,478		10,73		3 091	47,30	750,94	110,12
Hiszpania		0,430		7,02		17 861	50,26	198,30	115,16
Austria		0,393		14,69		17 716	34,71	39,71	75,66
Belgia		0,352		10,70		6 007	41,66	205,10	89,75
Litwa		0,350		31,62		74 691	69,05	33,32	325,31
Włochy		0,336		3,15		18 928	38,27	144,71	67,11
Łotwa		0,304		66,23		14 858	60,87	61,18	324,82
Czechy		0,304		12,72		1 139	38,61	677,42	83,61
Estonia		0,181		35,03		945	59,62	762,44	234,42
Węgry		0,131		8,98		2 553	49,15	320,66	114,33
Luksemburg		0,040		14,90		275	27,75	161,39	59,03
Cypr		0,031		23,85		32	13,56	237,44	43,28
Malta		0,001		1,92		33	22,00	85,61	30,67
Finlandia		-0,008		-0,35		8 773	49,40	128,38	96,95
Słowacja		-0,015		-1,75		281	35,13	563,60	51,44
Portugalia		-0,050		-2,59		9 627	61,24	184,69	151,32
Grecja		-0,102		-14,09		4 384	56,68	91,79	98,31
Szwecja		-0,336		-10,49		4 485	47,63	241,38	70,92
Słowenia		b.d.		b.d.		b.d.	b.d.	b.d.	b.d.
Razem UE-24		11,857		8,87		465 597	48,95	6015,67	98,31

Źródło: opracowanie własne na podstawie: komunikat prasowy komisji europejskiej pt: „Komisja pobiera 364 mln € z dziesięciu państw członkowskich za przekroczenie kwot mlecznych”, Bruksela 30.09.2005, http://europa.eu/rapid/press-release_IP-05-1205_en.htm, dostęp: 4.01.2016 oraz „Dwanaście państw członkowskich przekroczyło swoje kwoty mleczne w roku 2014/2015”, Bruksela 21.10.2015, http://ec.europa.eu/agriculture/newsroom/232_en.htm, dostęp: 4.01.2016

Jak wynika z danych przedstawionych w tabeli 2, największy przyrost wyprodukowanego mleka, które trafiło do mleczarń miał miejsce w: Niemczech (3,16 mln ton), Polsce (2,16 mln ton), Holandii (1,39 mln ton), Francji (1,20 mln ton), Irlandii (0,60 mln ton).

W pięciu krajach UE produkcja mleka w roku kwotowym 2014/2015 była mniejsza niż w roku 2004/2005. Generalnie w analizowanym okresie produkcja mleka w UE zwiększyła się o 11,86 mln ton co stanowiło 8,9 proc. produkcji z roku kwotowego 2004/2005.

Bardzo istotną sprawą, wartą wyraźnego podkreślenia, jest proces zmniejszania się liczby gospodarstw zajmujących się chowem krów mlecznych i produkcją mleka na sprzedaż. W analizowanej dekadzie (lata kwotowe 2004/2005 – 2014/2015) liczba tzw. dostawców hurtowych zmniejszyła się w analizowanych 24 krajach UE o 456 597, co stanowiło prawie połowę wszystkich dostawców z roku 2004/2005.

Szczególnie proces zmniejszania się liczby gospodarstw prowadzących chów bydła mlecznego i produkcję mleka miał miejsce w krajach charakteryzujących się znaczną liczbą gospodarstw o stosunkowo małej skali produkcji.

Największy procentowy ubytek gospodarstw wystąpił na: Litwie (69 proc.), Łotwie (61 proc.), Portugalii (61 proc.), Polsce (58 proc.), Hiszpanii (50 proc.). Oczywiście zmniejszaniu liczby gospodarstw zajmujących się chowem bydła i produkcją mleka towarzyszył proces zwiększania skali produkcji w jednostkach, które podjęły decyzję o kontynuacji prowadzenia tej działalności.

Największe przyrosty rocznej produkcji mleka sprzedawanego do mleczarń z przeciętnego gospodarstwa miały miejsce w takich krajach jak: Estonia (762 t), Dania (750,9 t), Czechy (677,4 t), Słowacja (563,6 t), Wielka Brytania (408,1 t).

2. Jaka jest siła ekonomiczna typowych gospodarstw zajmujących się produkcją mleka w krajach UE, USA i Nowej Zelandii? (badania prowadzone w ramach Międzynarodowej Sieci Gospodarstw Porównawczych – IFCN);

Różne uwarunkowania makroekonomiczne, historyczne, przyrodnicze, kultura danego kraju, tradycje w spożyciu i produkcji mleka wyznaczają organizację gospodarstw zajmujących się produkcją mleka. W większości krajów europejskich produkcja mleka prowadzona jest w gospodarstwach rodzinnych, w których podstawą jest praca rolnika i jego rodziny.

Jednak siła ekonomiczna mierzona wartością produkcji mleka z gospodarstwa oraz stopniem wykorzystania czynników produkcji jest różna. Jak wynika z badań prowadzonych w ramach Międzynarodowej Sieci Gospodarstw Porównawczych (International Farm Comparison Network – IFCN) istnieje ścisła zależność pomiędzy skalą produkcji mleka a efektywnością techniczną wykorzystania czynników produkcji (tabela 3).

Najwyższą produkcyjnością ziemi i wydajnością pracy charakteryzowały się gospodarstwa duńskie i holenderskie. Wyraźnie, od grupy porównywanych typowych gospodarstw, pod analizowanym względem, odstawało polskie gospodarstwo, w którym utrzymywanych było 16 krów.

Tabela 3. Parametry techniczno-organizacyjne typowych gospodarstw z wybranych krajów europejskich w 2012 roku

Wyszczególnienie	Zasoby ziemi i jej produkcyjność*	Nakłady i wydajność pracy		Produkcja mleka
	1*		2	3	4	5	6	7	8	9
Niemcy 80**			79		83	8 913	1,01	2,4	83	140	7305	584,4
Niemcy 240			238		100	9 242	1,01	4,3	35	696	9165	2 199,6
Polska 16			32		98	3 342	0,50	2,5	100	20	6550	104,8
Polska 65			100		81	6 736	0,65	5,2	47	106	8394	545,6
Holandia 76			45		100	14 508	1,69	1,1	91	311	8590	652,8
Holandia 173			101		100	14 662	1,71	1,6	69	639	8560	1 480,9
Francja 50			61		98	6 936	0,82	1,6	100	123	8293	414,7
Francja 72			120		59	8 825	0,60	2,8	72	148	8678	624,8
Irlandia 62			53		66	9 360	1,17	2,1	93	80	5281	327,4
Irlandia 126			108		99	7 630	1,17	3,8	80	128	6475	815,9
Wielka Bryt.150			122		93	10 920	1,23	2,5	51	463	8260	1 239,0
Wielka Bryt. 246			191		94	10 560	1,29	4,5	52	386	7707	1 895,9
Dania 150			148		78	12 340	1,01	2,5	38	714	9497	1 424,6
Dania 275			236		81	13 799	1,17	3,5	27	1329	9592	2 637,8

*1) Powierzchnia UR [ha], 2) Odsetek UR wykorzystywanych, jako pasze dla krów mlecznych [%], 3) Produkcja mleka z hektara głównej powierzchni paszowej [kg mleka/ha UR], 4) obsada krów [liczba krów/ha UR], 5) Liczba osób pracujących w gospodarstwie [liczba jednostek pełnosprawnych], 6) Procentowy udział nakładów pracy rolnika i jego rodziny przy produkcji mleka [%], 7) Techniczna wydajność pracy [produkcja mleka na godzinę pracy], 8) Wydajność mleczna krów [kg], 9) Roczna produkcja mleka z gospodarstwa [ton/ECM]

**Liczba występująca przy nazwie danego kraju informuje o liczbie krów mlecznych utrzymywanych w gospodarstwie, np.: Niemcy 80 – 80 krów mlecznych w typowym gospodarstwie niemieckim

Źródło: opracowanie własne na podstawie Dairy Report, International Farm Comparison Network, 2013

Zastanawiając się na efektywnością ekonomiczną chowu bydła mlecznego z wybranych (znaczących) krajach UE można poddać analizie koszty produkcji mleka.

Jak wynika z badań Międzynarodowej Sieci Gospodarstw Porównawczych (IFCN) koszty produkcji mleka w analizowanych siedmiu krajach UE w 2012 roku (14 typowych gospodarstwach) wahały się od 127,1 do 179,3 zł za 100 kg mleka standardowego (tabela 4).

Najniższe koszty występowały w typowym gospodarstwie w Polsce, utrzymującym 65 krów. W strukturze kosztów dominowały koszty bezpośrednie (rzeczywiste) produkcji mleka, które przeciętnie w analizowanych gospodarstwach wynosiły 117,4 zł/100 kg mleka.

Udział kosztów alternatywnych, związanych z zaangażowaniem własnych czynników produkcji w analizowanych gospodarstwach, wahał się od 12 do 40% w strukturze kosztów całkowitych.

Najwyższe koszty alternatywne, przekraczające 55 zł w przeliczeniu na 100 kg standardowego mleka występowały w najmniejszych (pod względem liczby utrzymywanych krów) typowych gospodarstwach w Polsce (65,2 zł), w Irlandii (61,9 zł) i Niemczech (58,7 zł).

Bardzo ciekawym zjawiskiem są wyniki z typowych gospodarstw z Danii. Mimo najwyższej produkcyjności ziemi i wydajności pracy spośród porównywanych jednostek, typowe gospodarstwa z tego kraju generowały najwyższe koszty produkcji mleka. Zdecydowanie przewyższały one uzyskiwaną cenę.

Tabela 4. Koszty produkcji mleka z wybranych krajów europejskich w 2012 roku [zł/100 kg mleka ECM***]

Wyszczególnienie	Koszty*	Cena mleka
	1	2	3	Razem (1+2+3)
Niemcy 80**			104,3	58,7	0,0	163,0	146,7
Niemcy 240			104,3	22,8	3,3	130,4	146,7
Polska 16			114,1	65,2	0,0	179,3	120,6
Polska 65			104,3	22,8	0,0	127,1	123,9
Holandia 76			127,1	45,6	3,3	176,0	136,9
Holandia 173			123,9	26,1	6,5	156,5	140,2
Francja 50			114,1	48,9	0,0	163,0	136,9
Francja 72			133,7	32,6	3,3	169,5	136,9
Irlandia 62			91,3	61,9	0,0	153,2	127,1
Irlandia 126			81,5	52,2	0,0	133,7	133,7
Wielka Bryt.150			133,7	19,6	0,0	153,2	153,2
Wielka Bryt. 246			114,1	22,8	0,0	136,9	153,2
Dania 150			146,7	29,3	0,0	176,0	136,9
Dania 275			150,0	19,6	0,0	169,5	136,9

* Koszty: 1) bezpośrednie, 2) zaangażowania własnych czynników produkcji, 3) koszty kwoty mlecznej

**Liczba występująca przy nazwie danego kraju informuje o liczbie krów mlecznych utrzymywanych w gospodarstwie, np.: np.: Niemcy 80 – 80 krów mlecznych w typowym gospodarstwie niemieckim

*** Średni kurs wg NBP: 1 USD – 3,26 zł

Źródło: opracowanie własne na podstawie Dairy Report, International Farm Comparison Network, 2013

3. Jakie są szanse i bariery rozwoju produkcji mleka w polskich gospodarstwach na tle wiodących krajów UE?

Gospodarstwa zajmujące się produkcją mleka w Polsce są dość mocno zróżnicowane, nie mniej jednak (jak wynika z wcześniejszych analiz) wyróżniają się na tle innych krajów europejskich przeciętnie niewielką skalą produkcji i stosunkowo niską efektywnością techniczną.

Czynnikiem inspirującym wszelkie zmiany w gospodarstwach mlecznych są ceny oferowane przez mleczarnie. Prognozowanie cen mleka jest zdaniem niezwykle trudnym i obarczonym ryzykiem błędu. Nie mniej jednak zastanawiając się nad tym zagadnieniem należy uwzględniać z jednej strony podaż mleka (nie tylko w Polsce, ale na całym świecie), a z drugiej należy zastanawiać się nad popytem.

Z badań prowadzonych przez OECD wynika, że do roku 2022 zapotrzebowanie na produkty pochodzenia zwierzęcego (przetwory mleczne, przetwory z mięsa wołowego) przewyższać będzie produkcję. Sytuacja ta spowodowana będzie dalszym wzrostem popytu, szczególnie w Azji Południowo-Wschodniej, Ameryce Łacińskiej i Afryce (tabela 5).

Wśród produktów mlecznych największy udział w konsumpcji stanowić będzie tzw. galanteria mleczna (produkty świeże). Szacuje się ją na poziomie 70% całkowitej produkcji mleka. Największy jej przyrost przewiduje się w Indiach – o 64,6 mln ton w latach 2013-2022 i w przeliczeniu na mieszkańca w roku 2022 wynosić będzie 171 kg.

W innych krajach konsumpcja świeżych produktów mlecznych ukształtuje się na niższym poziomie: Australia -104 kg/mieszkańca, Unia Europejska – 93 kg/ mieszkańca, Nowa Zelandia 86 kg/ mieszkańca, USA -72 kg/ mieszkańca, Chiny 26 kg/ mieszkańca.

Krajem, w którym przewiduje się największy przyrost konsumpcji produktów mlecznych mających charakter masowy (sery, mleko w proszku, masło) są Chiny. Ze względu na niewystarczającą produkcję własną, w celu zaspokojenia rosnącej konsumpcji w tym kraju, wyraźnie zwiększy się import.

Podobne zjawisko może wystąpić też na rynku żywca wołowego. Jak wynika z prognoz OECD konsumpcja mięsa wołowego zwiększy się w 2022 roku w Chinach o 24 proc. w stosunku do roku 2013.

Tabela 5. Prognozowy przyrost konsumpcji produktów mlecznych i mięsa wołowego na poszczególnych kontynentach w latach 2013-2022 [%]

Wyszczególnienie	Przetwory mleczne		Mięso wołowe
	Galanteria mleczna		Masło	Sery	OMP	PMP
Azja		34		34	37	24	26	23
w tym: Indie		39		40	60	-11	67	6
w tym: Chiny		31		17	45	34	26	24
Europa		2		2	7	0	5	1
w tym: UE-28		3		1	7	-7	0	1
Ameryka Północna		2		11	19	29	-2	0
w tym: USA		2		14	20	34	1	0
Ameryka Południowa		19		15	25	22	11	12
w tym: Brazylia		11		7	13	14	14	11
w tym: Argentyna		11		26	29	0	-36	7
Afryka		37		30	30	35	24	25
w tym: Afryka Subsaharyjska		42		44	42	56	31	30
w tym: Afryka Północna		24		22	25	26	17	11
Australia i Nowa Zelandia		8		7	15	16	35	3

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych: OECD-FAO Agricultural Outlook, http://www.oecd.org/site/oecd-faoagriculturaloutlook/database.htm, dostęp 20.07.2015

Zwiększeniu zapotrzebowania na produkty pochodzenia zwierzęcego towarzyszyć będzie wzrost produkcji. Jak wynika z prognoz OECD produkcja mleka na świecie w latach 2013-2022 zwiększy się o 148,2 mln ton (tabela 6). Największy jej przyrost prognozowany jest na kontynencie azjatyckim o 87,1 mln ton, co stanowi ponad 58% całkowitego światowego przyrostu produkowanego mleka.

Największym producentem mleka na świecie są Indie i w tym kraju przewiduje się przyrost produkowanego mleka w analizowanym okresie o 54,7 mln ton. W drugim bardzo znaczącym kraju azjatyckim, jakim są Chiny, także przewiduje się wyraźne zwiększenie produkcji mleka, z poziomu 38,7 mln ton w 2013 roku do 50,7 mln ton w 2022 (o 31 proc.).

Prognozowany przyrost produkcji mleka w tym kraju jednak nie zaspokoi zgłaszanego zapotrzebowania. Dalsze zwiększenie produkcji mleka w Chinach napotyka kluczową barierę jaką jest dostępność ziemi. Przewiduje się, że wskazany przyrost produkcji mleka będzie się odbywał w wyniku zwiększenia wydajności mlecznej krów i poprawy organizacji produkcji w gospodarstwach rolniczych.

Na pozostałych kontynentach przewiduje się także zwiększenie produkcji mleka w latach 2013-2022, jednak przyrosty będą zdecydowanie mniejsze niż w Azji. Procentowo znaczny przyrost produkowanego mleka prognozuje się na kontynencie afrykańskim (o 34 proc.), jednak prawdopodobieństwa wskazanego zwiększenia zmniejsza się na skutek występujących w tej części świata niepokojów na tle politycznym i religijnym.

W Europie przewiduje się także przyrost produkcji mleka o 10,6 mln ton, co stanowi zaledwie 5 proc. produkcji mleka z roku 2013 na tym kontynencie. Dalsze zwiększenia produkcji mleka przewiduje się także w USA i Nowej Zelandii.

Tabela 6. Prognozowane zmiany w produkcji mleka i żywca wołowego na poszczególnych kontynentach w latach 2013-2022 [tys. ton]

Wyszczególnienie	Przyrost produkcji mleka w latach 2013-2022		Przyrost produkcji mięsa wołowego w latach 2013-2022
	tys. ton		%	tys. ton	%
Azja		87 117		33	2 899	20
w tym: Indie		54 710		39	602	21
w tym: Chiny		11 952		31	1 154	18
Europa		10 582		5	75	1
w tym: UE-28		7 790		5	-20	-0,3
Ameryka Północna		11 212		11	91	1
w tym: USA		10 684		12	1	0,0
Ameryka Południowa		13 189		16	2 830	16
w tym: Brazylia		2 498		8	1 215	14
w tym: Argentyna		3 341		27	581	22
Afryka		13 700		34	1 515	26
w tym: Afryka Subsaharyjska		10 948		41	1 379	29
w tym: Afryka Północna		2 752		21	136	12
Australia i Nowa Zelandia		6 609		23	67	2

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych: OECD-FAO Agricultural Outlook, http://www.oecd.org/site/oecd-faoagriculturaloutlook/database.htm, dostęp 20.07.2015

W roku 2022 przewiduje się wyraźne zwiększenie eksportu i importu wskazanych produktów (tabela 7). Największy przyrost importu przewidywany jest na kontynencie azjatyckim, głównie w Chinach, Arabii Saudyjskiej i Indonezji.

Także kraje afrykańskie prawdopodobnie będą zgłaszać większe zapotrzebowanie na analizowane produkty, ze względu na niewielki przyrost własnej produkcji.

Eksport produktów pochodzenia zwierzęcego będzie utrzymywał się w krajach, które w roku 2013 posiadały znaczne nadwyżki. Do czołówki należeć będą kraje UE, USA oraz Nowa Zelandia. Europa zwiększy wyraźnie eksport serów, odtłuszczonego mleka w proszku, mięsa wieprzowego natomiast USA mięsa wieprzowego i wołowego.

Z Nowej Zelandii prawdopodobnie wyraźnie zwiększy eksport pełnego mleka w proszku (tabela 7). Jak wynika z danych przedstawionych w tabeli 8, mimo rosnącego zapotrzebowania na mleko, przewiduje się, że ceny produktów mlecznych o charakterze masowym będą niższe w 2022 roku niż w 2013 (z wyjątkiem serów).

Mięso wołowe zdrożeje o 6 proc. Biorąc pod uwagę rosnące ceny środków do produkcji oraz pracy można z pełną odpowiedzialnością stwierdzić, ze prognozy OECD wskazują, że realne ceny światowe na produkty pochodzenia zwierzęcego w kolejnych latach zmaleją.

Prawdopodobnie pociągać to będzie utrzymywanie się niskich (w relacji do cen środków do produkcji) cen surowców rolniczych. Tylko gospodarstwa prowadzące efektywną produkcję surowców rolniczych (duża skala produkcji, niskie koszty jednostkowe) lub czerpiące dochody z inny źródeł, np. prowadzące małe przetwórstwo lub sprzedaż bezpośrednią będą wstanie generować dochody pozwalające na utrzymanie rodziny i rozwój.

Tabela 7. Prognozowy przyrost eksportu i importu wybranych produktów mlecznych oraz mięsa wołowego na poszczególnych kontynentach w latach 2013-2022 [tys. ton]

Wyszczególnienie	Masło	Sery		Odtłuszczone mleko w proszku		Pełne mleko w proszku			Mięso wołowe
	Eksport		Import		Eksport	Import		Eksport	Import	Eksport	Import	Eksport	Import
Azja			2,8		80,0		-47,4	277,8		-43,1	257,1	38,5	204,0	601	1 395
w tym: Indie			-1,3		0,3		0,0	0,0		-28,1	0,9	20,8	-0,3	516	0
w tym: Chiny			0,0		3,7		0,0	66,7		0,0	94,6	1,0	47,9	64	492
Europa			31,1		-82,1		356,9	-30,5		202,6	20,3	-15,3	1,0	-72	-28
w tym: UE-28			19,1		-0,4		341,8	-11,3		212,5	-0,8	-18,9	-0,6	-19	94
Ameryka Północna			32,8		-4,2		133,1	-3,5		275,0	0,4	5,1	0,0	391	309
w tym: USA			32,8		-4,1		133,5	-3,0		278,4	0,0	5,1	0,0	334	301
Ameryka Południowa			-22,9		-1,7		-49,3	34,9		-11,8	78,8	64,6	37,8	939	-22
w tym: Brazylia			0,8		0,2		0,7	-18,0		0,4	-0,1	0,3	-7,7	387	2
w tym: Argentyna			-0,8		0,0		5,4	-3,0		-2,3	0,0	76,1	-1,0	403	0
w tym: Meksyk			-5,4		-8,0		-4,0	17,3		-0,2	64,2	-0,3	-19,0	3	38
Afryka			-0,5		55,9		-43,3	116,6		-2,6	107,0	-11,2	195,6	-33	95
w tym: Afryka Subsaharyjska			0,0		11,8		-0,1	51,5		-2,3	55,9	-10,6	126,7	-33	56
w tym: Afryka Północna			-0,5		44,1		-43,2	65,1		-0,3	51,0	-0,6	68,9	0	38
Australia i Nowa Zelandia			19,6		1,1		129,2	3,6		81,7	0,1	374,4	5,1	15	0

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych: OECD-FAO Agricultural Outlook, http://www.oecd.org/site/oecd-faoagriculturaloutlook/database.htm, dostęp 20.07.2015

Tabela 8. Prognozowane światowe ceny poszczególnych produktów mlecznych w latach 2013-2022 [USD/tonę]

Wyszczególnienie	Lata		Przyrost w latach 2013-2022 [USD/tonę]		Przyrost w latach 2013-2022 [%]
	2013		2016		2019	2022
Masło		4014,50		3551,00		3593,31	3680,70	-334	-8
Sery		4381,00		4222,94		4466,75	4755,73	375	9
Odtłuszczone mleko w proszku		4399,00		3701,79		3815,69	3787,62	-611	-14
Pełne mleko w proszku		4698,00		4178,26		4253,76	4279,67	-418	-9
Mięso wołowe		4476,45		4817,68		4602,65	4753,74	277,29	6

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych: OECD-FAO Agricultural Outlook, http://www.oecd.org/site/oecd-faoagriculturaloutlook/database.htm, dostęp 20.07.2015

Oceniając możliwości rozwoju produkcji mleka w wybranych siedmiu wiodących w tej działalności krajach UE (Niemcy, Polska, Holandia, Dania, Irlandia, Wielka Brytania, Francja), należy zauważyć, że we wszystkich istnieją pewne bariery oraz czynniki stymulujące rozwój.

Warunki przyrodnicze do chowu bydła we wszystkich analizowanych krajach są korzystne, ze szczególnym wskazaniem na Irlandię (tabela 9). Długi okres wegetacyjny oraz naturalne użytki zielone szczególnie preferują ten kraj do chowu zwierząt przeżuwających.

Wielkość realizowanej produkcji mleka z gospodarstwa i z tym związany odpowiedni poziom uzbrojenia technicznego (budynki, maszyny, urządzania) ma wpływ na decyzje o rozwoju działalności. W tym aspekcie przodują gospodarstwa z Danii, Holandii i Niemiec (tabela 9).

Na drugim biegunie znajduje się większość gospodarstw z Polski. Podjęcie decyzji o rezygnacji z chowu bydła i produkcji mleka w gospodarstwach dobrze uzbrojonych w techniczne środki produkcji i dysponujących dużą skalą produkcji jest trudne i w związku z tym nie spodziewałbym się ograniczenia produkcji mleka w gospodarstwach duńskich i holenderskich – wręcz przeciwnie, będzie presja na rozwój (mimo relatywnie wysokich kosztów).

Naturalnym czynnikiem hamującym rozwój produkcji mleka w tych krajach jest możliwość produkcji pasz objętościowych i z tym związane możliwości powiększenia zasobów ziemi w gospodarstwie. Ziemia jest bardzo droga i stosunkowo rzadko występuje w obrocie na rynku.

Pewnym też ograniczeniem rozwoju produkcji mleka w Danii i Holandii jest wysoka efektywność techniczna produkcji mleka. Jej podniesienie na jeszcze wyższy poziom jest trudniejsze niż w gospodarstwach gorzej zorganizowanych (np. polskich).

Tabela 9. Główne czynniki sprzyjające rozwojowi gospodarstw ukierunkowanych na produkcję mleka w wybranych krajach UE

Wyszczególnienie	DE	PL	NL	DK	IRL	GB	F
Warunki naturalne do chowu bydła**	+	+	+	+	++	+	+
Skala produkcji mleka z gospodarstwa	+	–	++	++	+	++	+
Konkurencyjność kosztowa produkcji mleka	+	+	–	–	++	–	–
Uzbrojenie techniczne gospodarstw	++	–	++	++	+	+	+
Możliwości zwiększenia efektywności technicznej	+	++	–	–	+	–	+
Możliwości powiększenia powierzchni UR	+	+	–	–	+	+	–

* Oznaczenia: DE- Niemcy, PL- Polska, NL – Holandia, DK –Dania, IRL –Irlandia, GB- Wielka Brytania, F- Francja

**Oznaczenia: ++ bardzo sprzyjające; + sprzyjające; – niesprzyjające

Źródło: opracowanie własne

Oceniając łączne szanse rozwoju produkcji mleka w wybranych krajach należy stwierdzić, że największe są one w Niemczech, Irlandii, Wielkiej Brytanii oraz Polsce. Trzeba jednak podkreślić, że aby rozwój produkcji mleka w Polsce był dynamiczny należy zachęcać młodych rolników do trwałych inwestycji związanych z tym kierunkiem produkcji (np.: budowa nowoczesnych obór) oraz eliminować bariery natury biurokratycznej.

4. Jakie działania wspomagające (wspierające potencjał produkcyjny i jego organizację) należy realizować aby sektor mleczarski w Polsce nie podążył drogą sektora żywca wieprzowego?

Konieczne są działania (programy), szczególnie w Polsce, jednoznacznie określające wizję rozwoju sektora mlecznego oraz mechanizmy przyczyniające się do jej realizacji. Niedopuszczalne jest propagowanie mechanizmów, realizowanych z publicznych środków, wewnętrznie sprzecznych (niektóre działania w PROW 2014-2020). Nie można twierdzić, że "…sektor mleczarski (w Polsce) poradzi sobie z dalszą deregulacją".

Produkcja mleka wyróżnia się wysoką pracochłonnością i kapitałochłonnością w stosunku do innych działalności rolniczych. Są to cechy szczególne, które muszą być brane przy różnego rodzaju regulacjach dotyczących rynku mleka.

Aby zachęcić rolników do chowu krów te cechy muszą być rekompensowane ceną mleka lub innymi subwencjami. Jednym z działań, które ogranicza kapitałochłonność produkcji mleka (po części przyczyniając się do mniejszej pracochłonności) są środki możliwe po pozyskania na inwestycje w gospodarstwach rolniczych w ramach funduszy strukturalnych.

Istotnym elementem majątku trwałego, koniecznym w przypadku prowadzenia chowu krów są budynki inwentarskie (obory).

Konieczne są działania, które ułatwią rolnikom pozyskanie środków z funduszy strukturalnych na ich budowę oraz skrócą (uproszczą) procedury uzyskiwania pozwoleń budowlanych

Rozwijanie produkcji mleka w gospodarstwach rolniczych pociąga za sobą większe zapotrzebowanie na użytki rolne. W chowie zwierząt przeżuwających, w tym krów mlecznych niezbędne są pasze objętościowe (zielonka, kiszonka, siano), które najczęściej muszą być wytworzone w gospodarstwie rolniczym z uwagi na małą ich dostępność na rynku.

Znaczne zasoby ziemi konieczne są też aby właściwe zagospodarować nawozy organiczne (obornik, gnojówka, ewentualnie gnojowica). Przyjęty sposób naliczania dopłat bezpośrednich – głównie na hektar UR – "konserwuje" istniejący stan a nawet prowadzi do rezygnacji rolników z prowadzenia działalności pracochłonnych (w tym produkcji mleka). Aby następował rozwój gospodarstw mlecznych należy podejmować działania sprzyjające gospodarstwom faktycznie prowadzącym działalność rolniczą (szczególnie dość pracochłonną) a nie właścicielom ziemi.

Aby przyspieszyć proces zmian w gospodarstwach zajmujących się produkcją mleka w Polsce konieczne jest przyspieszenie transferu wiedzy (technologicznej i ekonomicznej) od nauki do praktyki oraz od praktyki do nauki.

Mnogość jednostek i instytucji dostarczających informacje rolnikom, w tym zajmującym się chowem bydła mlecznego jest duża, jednak informacje, które trafiają do rolników nie są w pełni użyteczne.

Potrzebne jest na wzór rozwiązań niemieckich (Das Kuratorium für Technik und Bauwesen in der Landwirtschaft – KTBL) lub duńskich (Knokwledge Centre for Agriculture) utworzenie instytucji gromadzącej wiedzę z różnych ośrodków naukowych, inspirującą badania naukowe i bardzo sprawnie przekazującą informacje do praktyki (rolników).

***

Warto przypomnieć, że organizację dwudniowego seminarium, podczas którego wygłoszono wykład sfinansowano ze środków Funduszu Promocji Mleka Agencji Rynku Rolnego. Patronat medialny nad wydarzeniem objął miesięcznik "Przedsiębiorca Rolny".