Mątwik burakowy. Szkodniki glebowe buraka cukrowego

W ochronie roślin przed szkodnikami glebowymi nie ma „szybkich rozwiązań”. Decydują profilaktyka oraz kompleksowo i konsekwentnie realizowane metody agrotechniczne w całym płodozmianie. Jednym z najważniejszych szkodników glebowych jest mątwik burakowy.

Szkodniki glebowe należą do najtrudniejszych przeciwników. Wpływają na to: długi cykl rozwojowy większości gatunków, wieloletnie bytowanie w glebie oraz bardzo ograniczone możliwości zwalczania chemicznego. Dodatkowo do momentu wystąpienia wyraźnych objawów szkodliwości często pozostają niezauważone.

Mątwik burakowy dużym zagrożeniem dla uprawy buraka

Należy do grupy osiadłych endopasożytów, których rozwój przebiega wewnątrz korzeni. W ciągu jednego roku w naszych warunkach klimatycznych wydaje 2 pokolenia, a w rejonach cieplejszych nawet 5. Gospodarzami mątwika są głównie przedstawiciele z rodziny kapustowatych i komosowatych – ogółem ponad 200 gatunków. Na polach występuje placowo, a miejsca jego liczniejszego występowania łatwo stwierdzić po nasilonym więdnięciu roślin, zwłaszcza w upalne dni. Po wyrwaniu silnie zasiedlonych roślin widać plątaninę cienkich i wiotkich korzeni bocznych (broda korzeniowa), na których można dostrzec białe, kuliste twory. To jedyna postać mątwika burakowego, którą można zauważyć gołym okiem. Są to zgrubiałe samice, które rosnąc przestały się mieścić w tkance roślinnej, więc ich ciało wystaje na zewnątrz. Po pewnym czasie zamierają, ich oskórek twardnieje i brązowieje, tworząc cystę – coś na kształt „bańki” będącej schronieniem dla znajdujących się wewnątrz jaj i larw.

Cysty stanowią formę przetrwalnikową, zimującą. Pod wpływem wydzielin roślin żywicielskich larwy opuszczają cysty i wnikają do korzeni gospodarzy. Ich szkodliwość polega na wysysaniu soków zasiedlonych roślin. Buraki wolniej rosną, są mniejsze, liście tracą turgor, rośliny silniej reagują na niekorzystne warunki środowiskowe, zwłaszcza stres wodny. W związku z gorszym zaopatrzeniem w wodę i składniki mineralne zmniejsza się wydajność fotosyntezy, co przekłada się na ilość i jakość plonu.

Ponadto rośliny są bardziej wrażliwe na stosowane herbicydy, a liczne mikrouszkodzenia korzonków stanowią „bramę” dla patogenicznych grzybów. Korzeń główny jest płytki i funkcjonuje nieprawidłowo. Problem z mątwikiem na plantacjach buraka wynika po pierwsze, z jego wysokiej płodności – jedna cysta może zawierać kilkaset jaj i larw, a po drugie z żywotności – zachowują zdolność inwazyjną nawet kilkanaście lat. Próg szkodliwości dla mątwika wynosi ok. 500 żywych jaj i larw/100 g gleby. Środki zaradcze przeciwko jego licznemu rozmnożeniu należy podjąć znacznie wcześniej, zwłaszcza, gdy w płodozmianie występuje rzepak.

Jak ocenić zagrożenie mątwikiem burakowym?

Jedyną wiarygodną metodą określenia stopnia zagrożenia jest badanie gleby. Jak się do tego przygotować?

• pobierz próby z warstwy ornej (do 30 cm), najlepiej świdrem glebowym, z wielu miejsc pola (w szczególności z tych problemowych, gdzie obserwuje się np. więdnięcie roślin),
• wymieszaj pobraną glebę, większe fragmenty rozdrobnij, chociażby w palcach (gleby ciężkie po wyschnięciu są zbite i twarde, a nierozdrobnione fragmenty trudno pokruszyć bez użycia dużej siły – przygotowanie takiej próby jest czasochłonne),
• pobierz 0,5-0,8 kg wymieszanej gleby, zapakuj do szczelnego woreczka (najlepiej strunowego) lub pudełka, zaetykietuj podając datę poboru oraz wszystkie inne dane, które pozwolą na identyfikację konkretnej próby w sytuacji, gdy przesyłasz ich więcej,
• przed wysłaniem gleby skontaktuj się ze specjalistycznym laboratorium.

Jak ograniczyć liczebność mątwika burakowego?

Najskuteczniejszymi metodami ochrony buraka przed mątwikiem są metody agrotechniczne oraz wysiew odmian tolerancyjnych. Preparatów chemicznych już nie ma. Ochrona roślin sprowadza się więc do długofalowych, systematycznie podejmowanych w całym cyklu rotacyjnym działań, takich jak:

• płodozmian – co najmniej czteroletni, najlepiej bez rzepaku, im roślina żywicielska rzadziej wraca na pole tym lepsze efekty redukcji można uzyskać,
• uprawa roślin o działaniu fitosanitarnym, np. wyselekcjonowanych antymątwikowych odmian gorczycy białej i rzodkwi oleistej, ograniczających populację nicienia o 30-50%,
• skuteczne zwalczanie chwastów żywicielskich,
• siew tolerancyjnych odmian buraka, zalecanych przy silnym zamątwiczeniu gleby.

W przypadku siewu roślin antymątwikowych rynek oferuje specjalne mieszanki, w skład których wchodzą sprawdzone odmiany, które efektywnie „zwalczają” nicienie glebowe, a jednocześnie regenerują glebę i poprawiają jej strukturę. Bardzo często na dniach pola można obejrzeć poletka demonstracyjne z takimi roślinami, ocenić ich wzrost oraz architekturę łanu. Jeśli ktoś decyduje się na samodzielne przygotowanie takiej mieszanki musi pamiętać, że powinna składać się najlepiej z 4-5 gatunków o różnej wysokości, różnym systemie korzeniowym oraz z rodzin botanicznych odrębnych od będących uprawami w zmianowaniu. W ostatnim czasie pojawiły się nowe możliwości.

Mątwik burakowy. Przy udziale grzyba

Badania Uniwersytetu Opolskiego oraz Instytutu Hodowli i Aklimatyzacji Roślin – PIB wskazują, że liczebność mątwika burakowego można ograniczać przy udziale grzyba – boczniaka ostrygowatego. Mechanizm jego działania polega na oplataniu cyst grzybnią i trawieniu. Efekt redukcji obserwowano zarówno w doświadczeniach kontrolowanych, jak i polowych. Zmniejszenie liczebności nicieni wynosiło 60%, a nawet więcej. Aplikacja grzyba na plantacjach ma polegać na rozrzuceniu balotów słomy przerośniętych grzybnią i następnie wymieszaniu jej z glebą. Grzybnia przeżywa tak długo, jak długo jest dostępny życiodajny substrat, czyli słoma. Wraz z jej rozkładem grzyb stopniowo zamiera. Zaletą tego rozwiązania jest wzbogacenie gleby o dodatkową materię organiczną, częściowo już rozłożoną. Badając rozmaite szczepy stwierdzono, że wykazują one zróżnicowany potencjał nicieniobójczy.

Kluczowe znaczenie ma regularne badanie gleby na obecność nicieni, wykonywane przed siewem buraka. Wyniki pozwalają dobrać odpowiednią odmianę dostosowaną do poziomu zagrożenia. Badania można zlecić m.in. Terenowej Stacji Doświadczalnej IOR – PIB w Toruniu, a pobranie prób specjalistycznej firmie.

Żerują na korzeniach – inne szkodniki buraka

Nie tylko mątwik burakowy powinien martwić plantatorów. W glebie żyje cały kompleks larw owadów, które mechanicznie uszkadzają system korzeniowy buraka. Do najważniejszych należą pędraki (larwy chrząszczy z rodziny chrabąszczowatych, np.: chrabąszcz majowy, guniak czerwczyk, ogrodnica niszczylistka), drutowce (larwy chrząszczy z rodziny sprężykowatych, np.: nieskor czarny, osiewnik skibowiec, zaciosek kruszcowy), rolnice (gąsienice motyli z rodziny sówkowatych, np.: rolnica zbożówka, r. czopówka, r. panewka, r. gwoździówka, r. tasiemka), larwy koziułkowatych i leni.

Pędraki mają brązową głowę i mlecznobiałe, miękkie ciało. Starsze osobniki osiągają 4-5 cm długości. Drutowce mają bardzo wąskie, podłużne ciało, pokryte stwardniałym, brązowopomarańczowym pancerzem. Gąsienice rolnic bezpośrednio po wylęgu mają ok. 1 mm długości, ale dorastają do 5 cm. Zaniepokojone zwijają się spiralnie. Zazwyczaj są barwy szarej, ziemistej, na ciele bardzo często mają widoczny „rysunek” złożony z pojedynczych kresek, który ułatwia identyfikację gatunku. Larwy koziułek są masywne i walcowate, o ciemnym, pomarszczonym ciele długości do 4 cm. Nie mają odnóży. Larwy leni również są pozbawione odnóży, ale mniejsze od koziułek.

Wyżej wymienione szkodniki są wielożerne, atakują wiele gatunków roślin uprawnych i dziko rosnących. Rozwój niektórych, np. chrabąszczy, trwa kilka lat, a ich szkodliwość rośnie z wiekiem. Są szczególnie groźne wiosną, w czasie wschodów i tuż po nich. Larwy obgryzają korzenie, powodując zaburzenia w pobieraniu wody i składników pokarmowych. Uszkodzone rośliny więdną, a następnie zamierają. Łatwo wyciągnąć je z gleby, bo są praktycznie pozbawione systemu korzeniowego. W starszych burakach szkodniki wygryzają otwory i tunele, które sprzyjają infekcjom, głównie grzybowym, co pogarsza zdolność przechowalniczą korzeni.

Ograniczone możliwości chemiczne

W przypadku wymienionych wyżej larw owadów żerujących na korzeniach również brak jest zarejestrowanych środków ochrony roślin do ich zwalczania w buraku cukrowym. Wyjątek stanowią dwie zaprawy nasienne, w etykiecie których wymieniono drutowce. Oczywiście niejako przy okazji, pozwalają na częściowe ograniczenie populacji innych szkodników, nie wymienionych w etykiecie. Są to Force 20 CS (teflutryna) oraz Buteo Start (flupyradifuron). W przypadku tego drugiego w instrukcji stosowania widnieje adnotacja, że środek wykazuje średni poziom skuteczności w ochronie buraka cukrowego przed szkodnikami.

Ochrona plantacji ogranicza się więc do działań związanych z uprawą gleby, w tym orki zimowej. Populację rolnic można monitorować, przy okazji zmniejszając liczebność, przez stosowanie pułapek feromonowych, ewentualnie samołówek świetlnych.

Możliwości zwalczania szkodników glebowych w uprawach rolniczych

Podsumowując, mątwik burakowy to jeden z najważniejszych szkodników glebowych buraka. Na liście dopuszczonych środków ochrony roślin pozostały głównie insektycydy w formie zapraw nasiennych lub doglebowych granulatów, stosowanych podczas siewu przy użyciu specjalnego aplikatora. Listę dostępnych w poszczególnych uprawach udostępnia MRiRW. Istnieją preparaty oparte na mikroorganizmach. Ale tutaj trzeba zachować czujność, uważnie czytać etykiety i stosować je zgodnie z przeznaczeniem, ponieważ są one zarejestrowane jako środki ochrony roślin. Jeśli chodzi o metody agrotechniczne, niezwykle istotne jest dokładne rozdrabnianie i przyoranie resztek pożniwnych. A także – jeżeli pozwala na to wilgotność stanowiska, zwiększenie liczby zabiegów mechanicznych gleby. Wskazane jest zwiększenie normy wysiewu, co pozwala na uzyskanie gęstszej obsady oraz dobór odmian o szybkim wzroście początkowym. Istotne jest niszczenie bazy pokarmowej, w tym samosiewów i chwastów w uprawach oraz pomiędzy sezonami. Z kolei racjonalne nawożenie (oraz nawadnianie) ogólnie utrzymuje rośliny w dobrej kondycji.

Przeczytaj również: Głębokość siewu buraka cukrowego