Fumigacja magazynów – zabieg dla profesjonalistów

Zobacz galerię (2)

Fumigacja zarówno pełnych, jak i pustych pomieszczeń magazynowych jest szeroko stosowanym, i jak dotąd najskuteczniejszym zabiegiem zwalczania owadów, roztoczy i gryzoni. Uwzględniając jej specyfikę należy rozważyć, czy zabieg wykonać we własnym zakresie, czy może lepiej oddać sprawę w ręce specjalistów.

Jeszcze niedawno zabiegi fumigacji/gazowania w naszym kraju wykonywane były wyłącznie przez Przedsiębiorstwo Zwalczania Szkodników Zbożowo-Mącznych, przemianowane na Agropest Przedsiębiorstwo Zwalczania Szkodników Żywności, które zatrudniało wyspecjalizowany personel fachowy.

Zmiany prawne na przestrzeni ostatnich 20-30 lat, w tym aktualne rozporządzenie ministra rolnictwa z dnia 8 maja 2013 r. w sprawie szkoleń w zakresie środków ochrony roślin, umożliwiły prowadzenie zabiegów fumigacji wszystkim osobom, które ukończą odpowiednie szkolenie w tym zakresie.

Czy samo szkolenie wystarczy?

Dla wielu producentów rolnych ukończenie szkolenia i nabycie uprawnień do wykonywania zabiegów gazowania jest przede wszystkim drogą do redukcji kosztów. Uważa się, że usługowe wykonanie fumigacji jest dość drogie (od 12 do15 zł/t + zmienne koszty prac dodatkowych). Trudno się jednak dziwić, ponieważ na koszt całkowity zabiegu składają się zarówno koszty zakupu preparatu, jak i niezbędnego wyposażenia technicznego, które decyduje nie tylko o skuteczności, ale w szczególności o zdrowiu i życiu wykonujących zabieg.

Podczas fumigacji wykorzystywane są materiały i sprzęt, niekiedy bardzo drogie, których nie stosuje się w zabiegach opryskiwania czy odymiania, np. gazoszczelna folia, pianka i impregnowany papier do doszczelnień, termometry i wilgotnościomierze, plastikowe kapilary do zasysania powietrza z gazowanej przestrzeni, rurki wskaźnikowe do pomiaru stężeń gazu, pompki, detektory jednogazowe na PH₃ i testery do sprawdzania odporności owadów na fosforowodór.

Czy jednak chęć zaoszczędzenia pieniędzy, akurat na tym tak ważnym zabiegu wymagającym od wykonującego ogromnej wiedzy teoretycznej i praktycznej, nie jest patrzeniem zbyt krótkowzrocznym? Czy samo ukończenie szkolenia daje gwarancję bezpiecznego prowadzenia fumigacji, zgodnie ze wszystkimi wymogami?

Gaz trujący, palny i wybuchowy

Prowadząc zabieg gazowania należy być bardzo czujnym, bowiem fosforowodór jest gazem trującym. Dawka śmiertelna dla człowieka to 500 ppm w czasie około 30 min. i powyżej 1000 ppm już po kilku wdechach. Do zagazowanych pomieszczeń nie wolno wchodzić! Jeżeli zaistnieje jednak taka konieczność, np. w sytuacjach alarmowych, można to zrobić tylko w izolującym aparacie oddechowym, który pozwala oddychać powietrzem z butli (kompletny zestaw kosztuje od 3200 do 10800 zł). Stosowanie w takich przypadkach masek pełnych z pochłaniaczami czy filtropochłaniaczami jest zabronione.

Fosforowodór jest także gazem palnym i wybuchowym. W wyniku bezpośredniego kontaktu preparatu fosforowodorowego z wodą może nastąpić zapłon uwalniającego się gazu, a po przekroczeniu stężenia 1,79 proc. (17900 ppm) nawet jego wybuch. Może więc dojść do uszkodzenia czy zniszczenia konstrukcji budynków i gazowanego surowca/produktu.

Środki stosować zgodnie z etykietą

W Polsce do fumigacji pustych pomieszczeń magazynowych i niektórych surowców/produktów dopuszczone są tylko preparaty fosforowodorowe w formie stałej, w różnych formulacjach, w postaci pastylek, tabletek, czy płytek. Są to fosforki glinu lub magnezu, z których w wyniku kontaktu z parą wodną zawartą w powietrzu wydziela się gazowy fosforowodór. Preparaty handlowe znajdujące się obecnie na rynku to: Degesch Plates/Strips 56 GE, Greenphos, Greenphos Tablets, Phostoxin 56 GE, Quickphos Pellets 56 GE i Quickphos Tablets 56 GE (w cenie od 110 do 400 zł/kg).

Zgodnie z prawem, gazowaniu można poddawać tylko surowce i produkty, które wymienione są w etykiecie preparatu, a środki stosować do zwalczania szkodników w niej wykazanych i w zalecanych dawkach.

Obiekt i produkt przygotować do zabiegu

Dbając o wysoką skuteczność fumigacji, przed jej przeprowadzeniem należy odpowiednio przygotować magazyn i surowiec. Gazowane obiekty muszą być przede wszystkim dokładnie posprzątane, ponieważ wszelkie zanieczyszczenia absorbują fumigant i zmniejszają skuteczność zabiegu. Obiekty, w których prowadzona będzie fumigacja należy także starannie doszczelnić, zwłaszcza otwory wentylacyjne, okienne i drzwi, stosując specjalnie do tego przeznaczoną gazoszczelną folię i piankę oraz impregnowany papier. Niestety, materiały te nie są tanie (cena folii wynosi od 1,50 zł/m²), nie warto jednak na tym oszczędzać, bo folię przy odpowiednim traktowaniu można użyć wielokrotnie, a ewentualne rozdarcia łatwo zakleić. Nie należy stosować folii budowlanej, ponieważ nie gwarantuje ona gazoszczelności. Pęknięcia w ścianach i posadzce betonowej najlepiej wypełnić trwałą zaprawą cementową. Przed gazowaniem zaleca się usunąć z pomieszczeń bądź zabezpieczyć np. gazoszczelną folią, smarem czy woskiem, elementy wrażliwe na fosforowodór, np. czujniki systemu UPK i instalację elektryczną. Ich uszkodzenie na skutek korozji może powodować dotkliwe konsekwencje finansowe.

Z kolei surowiec przed gazowaniem należy przerzucić z jednego silosu do drugiego, aby rozbić zbrylenia i napowietrzyć całą masę, Zabieg ten poprawia przenikanie gazu, a z różnych powodów jest niestety pomijany.

Zadbać o bezpieczeństwo otoczenia

Osoby wykonujące zabieg gazowania, podczas wykładania preparatu i do zakończenia procesu tzw. odgazowywania, muszą nosić przy sobie detektory jednogazowe na PH₃ (cena od 1850 do 2500 zł). Urządzenia te na bieżąco monitorują stężenie szkodliwego gazu i umożliwiają bezpieczną pracę w zagrożonym terenie. Można je używać praktycznie w każdych warunkach. Przekroczenie granicznych stężeń fosforowodoru uruchamia alarm akustyczny, świetlny lub wibracyjny, co pozwala na podjęcie odpowiednich kroków (ucieczka z zagrożonego miejsca, zaprzestanie pracy itp.).

Zabieg gazowania, dla zachowania bezpieczeństwa, wymusza wyłączenie z użytkowania nie tylko fumigowanych obiektów, ale także obiektów czy pomieszczeń z nimi sąsiadujących. Wokół gazowanych pomieszczeń tworzy się tzw. strefę bezpieczeństwa i odpowiednio ją oznakowuje ostrzegawczymi taśmami, tablicami czy plakatami, które nakleja się także na drzwiach wejściowych do gazowanych budynków i pomieszczeń. Przykładowa treść takich znaków ostrzegawczych to: "Uwaga niebezpieczeństwo. Trujący gaz. Nie zbliżać się", "Strefa niebezpieczna. Zakaz wstępu", "Niebezpieczeństwo. Trujący gaz. Wstęp wzbroniony".

Gazować tylko w określonych warunkach

Zabiegi gazowania można wykonywać praktycznie w ciągu całego roku, po stwierdzeniu szkodników, ale obowiązkowo w warunkach odpowiedniej temperatury i wilgotności. Temperatura powietrza w fumigowanych magazynach nie może być zbyt niska, bowiem skuteczność działania fosforowodoru znacznie zmniejsza się poniżej +5°C. Gazowanie nie jest wtedy zalecane. Poza tym aktywność owadów i roztoczy magazynowych w tak niskiej temperaturze jest znikoma, co także może zmniejszać skuteczność zabiegu.

Wilgotność powietrza również nie może też być zbyt niska, ponieważ wówczas fosforowodór bardzo słabo uwalnia się z preparatu. W przypadku wilgotności powietrza poniżej 30 proc. w pustych pomieszczeniach należy zadbać o jej odpowiednie podniesienie.

Gazowanie preparatami fosforowodorowymi jest czasochłonne. Fosforowodór działa powoli i może być stosowany nawet w małych stężeniach, o ile tylko czas ekspozycji jest odpowiednio długi.

Fosforowodór pod kontrolą

W trakcie gazowania należy okresowo kontrolować stężenie gazu, aby wiedzieć jaki jest jego poziom i czy nie dochodzi do utraty fosforowodoru na skutek jakiejś nieszczelności. Służą do tego specjalne rurki wskaźnikowe (w cenie od 45 do 70 zł/szt.) i pompki do zasysania gazu (pompka ręczna kosztuje około 2200 zł, automatyczna 7500 zł). Próbki powietrza do badania zaciąga się z gazowanej przestrzeni przez plastikowe rurki (kapilary) (cena od 1,50 zł/mb).

Po zabiegu należy z kolei pamiętać o odgazowaniu, czyli usunięciu fosforowodoru z traktowanych pomieszczeń i surowca. W trakcie dehermetyzacji pomieszczeń należy założyć maskę pełną z odpowiednim pochłaniaczem, czy filtropochłaniaczem (cena maski od 260 do 1100 zł, pochłaniacz/filtorpochłaniacz od 70 do 80 zł/szt.). Odgazowanie pustych pomieszczeń powinno trwać minimum 24 godz., a surowców/produktów minimum 7-21 dni. Odgazowywanie jest zakończone kiedy pomiar stężenia fosforowodoru w powietrzu wskazuje wartość niższą niż 0,1 mg/m³ (0,07 ppm).

Po odwietrzeniu należy zebrać wszystkie pozostałości po użytym do gazowania preparacie i bezpiecznie zneutralizować, np. zanurzając je w zbiorniku wypełnionym 2 proc. wodnym roztworem detergentu.

Duże konsekwencje małych błędów

Możliwe skutki uboczne niewłaściwego obchodzenia się z preparatami fosforowodorowymi mogą być bardzo poważne, w szczególności kiedy dotyczą zatruć, w tym śmiertelnych, osób wykonujących zabieg i/lub osób postronnych, a także zwierząt hodowlanych, domowych i dziko żyjących. Dużym zagrożeniem jest też możliwość powstania pożaru, a nawet eksplozji w wyniku czego może dojść do uszkodzenia i zniszczenia pomieszczeń i budynków oraz zniszczenia surowca/produktu. Następstwem popełnianych podczas fumigacji błędów mogą też być: wzrost zjawiska odporności u zwalczanych owadów i roztoczy magazynowych, brak lub niska skuteczność zabiegu gazowania i niepotrzebne uwalnianie fosforowodoru do środowiska.

Warto skorzystać z usług specjalistów

Przed podjęciem decyzji o wykonaniu zabiegu fumigacji we własnym zakresie, pomimo posiadanych uprawnień, należy rozważyć, czy naprawdę warto? Może lepiej i bezpieczniej będzie zaufać profesjonalistom? Adresy specjalistycznych firm zajmujących się profesjonalnym zwalczaniem szkodników, także metodą fumigacji, można znaleźć na stronie internetowej Polskiego Stowarzyszenia Pracowników Dezynfekcji, Dezynsekcji i Deratyzacji (www.deratyzacja.com.pl, www.pspddd.pl), a także w inspektoratach Państwowej Inspekcji Ochrony Roślin i Nasiennictwa oraz u doradców rolnych.

Tabela. Minimalne czasy ekspozycji (w dniach) dla preparatów fosforowodorowych

* minimalny czas ekspozycji należy liczyć od chwili zakończenia aplikacji środka; według Detia Degesch.

• Artykuł ukazał się w miesięczniku "Przedsiębiorca Rolny" nr 12-2017 – ZAPRENUMERUJ