Żniwiarka z Płocka

W lutym 1945 r. na majątku znacjonalizowanej fabryki maszyn i narzędzi rolniczych Sarna i Margulies w Płocku utworzono Fabrykę Maszyn Rolniczych, która w kwietniu otrzymała nazwę Płockie Zakłady Przemysłowe.

 

Cztery miesiące później rozpoczęto produkcję drobnego sprzętu rolniczego. W zakładzie utworzono cztery działy, w których najważniejszy stanowiła nowoczesna jak na tamte czasy odlewnia. W początkowych latach PZP w Płocku wypuszczała proste wyroby, takie jak wozy konne, wialnie i śrutowniki.

 

Amerykański wzór

 

Wraz z nadejściem 1947 r. wśród doświadczonych pracowników zrodził się pomysł opracowania bardzo potrzebnej rolnictwu żniwiarki konnej. Oczywiście o całkowitym zaprojektowaniu własnej konstrukcji nie było mowy. Po kilkumiesięcznych zmaganiach w czerwcu 1948 r. powstał prototyp.  Podczas jego budowy najprawdopodobniej wzorowano się na rozpowszechnionej w Polsce amerykańskiej żniwiarce McCormick model A.

 

Na produkcję maszyn żniwnych nie było oficjalnej zgody władz państwowych, ale zakład dostał pozwolenie na przygotowanie dokumentacji i czynności wstępnych w ramach prac zleconych w godzinach nadliczbowych. Wykonano rysunki techniczne i oprzyrządowanie wraz ze stanowiskami pracy. Modelarnia przygotowała dla odlewni modele części. Do początku lipca zakończono montaż  14 żniwiarek. Przy ich budowie zaangażowanych było tylko 15 pracowników na 800 zatrudnionych w całym przedsiębiorstwie. Można z dużym prawdopodobieństwem stwierdzić, że gdyby nie ich inicjatywa, w PZP w Płocku powstawałyby silniki spalinowe, gdyż takie były plany Ministerstwa Rolnictwa. 

 

Poligon żniwny 

 

Pozostawało pytanie, czy maszyna będzie na tyle niezawodna, aby można ją było bez przeszkód wdrożyć do produkcji seryjnej? Płocka fabryka miała wówczas swoje gospodarstwo rolne. Tam też skierowano pierwszą żniwiarkę. Po dwóch tygodniach nadeszły pomyślne wieści. Maszyna radziła sobie bez zarzutu. Pozostałe egzemplarze zbadano pod kątem jakości żeliwa w Zakładzie Metalurgicznym Politechniki Warszawskiej. Poza tym przeprowadzono próby „na sucho” w specjalnej stacji umieszczonej na hali montażowej. Na końcu maszynę zbadał wybitny specjalista w zakresie maszyn żniwnych, prof. Michał Wójcicki. Wyniki wskazywały, że żniwiarki powinny wytrzymać. 

 

 

 

Pokaz w Grodkowie 

 

Na początku lipca 1948 r. maszyny przekazano do kilku majątków oraz stacji doświadczalnych. Miesiąc później odbył się pokaz w Grodkowie koło Płocka, w którym udział wziął minister rolnictwa Jan Dąb-Kocioł. Oznajmił on, że można już bez obaw przystępować do produkcji. Ponadto zadeklarował zakup wszystkich wyprodukowanych żniwiarek dla majątków państwowych oraz ośrodków maszynowych.

 

Dzięki temu los płockiej wytwórni został w zasadzie przesądzony – powstała fabryka maszyn żniwnych. Tak naprawdę seryjna produkcja żniwiarek rozpoczęła się w następnym roku. Maszynę oznaczono symbolem Ż5. Potem otrzymała ona propagandową nazwę Przodownica. Już w pierwszym roku wyprodukowano ich w Płocku 600 sztuk. 

 

Zmagania z jakością 

 

Pod względem jakościowym seryjna Przodownica nie była urządzeniem całkowicie niezawodnym. Świadczyły o tym płynące od użytkowników sygnały. W kolejnych latach poświęcono wiele pracy, aby poprawić niezawodność maszyny. Jednak dopiero po 1955 r. znacznie zmalała liczba reklamacji. Mimo tego ciągle zdarzały się przypadki pęknięcia głównego koła czy korpusu przekładni. W październiku 1962 r. zakład opuściła stutysięczna żniwiarka. Rok później  przygotowano odmianę o symbolu Ż5B wyposażoną w gumowe koła jezdne. Od tego momentu zapotrzebowanie na żniwiarkę Ż5A, ze stalowymi kołami, systematycznie malało. W 1969 r. wyprodukowano ich ostatnie 50 sztuk. 

 

Przodownica w polskim rolnictwie

 

Całkowity zmierzch produkcji żniwiarek w Płocku nastąpił dwa lata później. Warto podkreślić, że Przodownice odegrały znaczącą rolę w polskim rolnictwie. Nim zostały wyparte przez snopowiązałki, a potem kombajny, to jeszcze do drugiej połowy lat 50. XX w. stanowiły one w państwowych majątkach i spółdzielniach produkcyjnych trzon maszyn żniwnych. W kolejnym dziesięcioleciu zaś zmechanizowały gospodarstwa chłopskie. Ostatnie pracujące na polach żniwiarki można było spotkać jeszcze w latach 80. XX w.

 

Wybrane dane techniczne żniwiarki Ż5 

 

Lata produkcji	1948-1971
Liczba wyprodukowanych sztuk	123 526
Szerokość robocza w cm	152
Wydajność w ha/h	0,55
Masa w kg	450

Artykuł ukazał się w RPT 7-8/2014. ZAPRENUMERUJ