Białoruś MTZ-5

Białoruskie traktory Białoruś MTZ to wciąż jedne z najpopularniejszych w naszym kraju ciągników. Szczególny prym wśród nich wiedzie model MTZ-82. Mało znany jest fakt, że byliśmy bliscy wytwarzania pierwszego modelu tej marki.

 

W 1954 r. w myśl umów podpisanych między Polską i ZSRR zakupiono licencję na traktor MTZ-2, który miał być wytwarzany pod nazwą Mazowsze. Jednak po dojściu do władzy Władysława Gomułki w 1956 r. pomysł zarzucono. Natomiast zakupione urządzenia i linie montażowe wykorzystano później przy produkcji ciągnika Ursus C-325. 

 

Zarządzenie ministerstwa

 

Wróćmy do maja 1948 r., gdy nowo utworzone biuro konstrukcyjne przy powstającej w Mińsku gigantycznej fabryce traktorów otrzymało z Ministerstwa Rolnictwa ZSRR zlecenie na opracowanie ciągnika kołowego. Zarządzenie określało podstawowe wymagania ministerstwa od ciągnika rolniczego. Miał on być przeznaczony dla kołchozów i sowchozów. Zdecydowano, że źródłem napędu będzie silnik Diesla o mocy 35-40 KM. Określono również wyposażenie tego ciągnika w podnośnik hydrauliczny i maksymalną prędkość do 13 km/h. Ponadto maszyna miała być wyposażona w koła pneumatyczne lub stalowe.

 

Podzespoły ciągnika gąsienicowego 

 

Prace projektowe ruszyły w dużym tempie. Już w październiku 1948 r. zakończone zostały rysunki techniczne prototypu. Przygotowano dwie wersje ciągnika. Pierwszą stanowił przeznaczony do upraw międzyrzędowych i wysokopiennych trzykołowy MTZ-1. Druga odmiana, o symbolu MTZ-2, została opracowana jako klasyczny, czterokołowy traktor. Oprócz różnic w układzie jezdnym obydwa ciągniki były identyczne. Jako źródło napędu zaproponowano czterocylindrowy silnik Diesla D-36, adaptowany z ciągnika gąsienicowego Kirowiec KD-35. Osiągał on na wale korbowym moc 37 KM. Warto wspomnieć, że ta jednostka, zresztą jak niemal cały ciągnik KD-35, była kopią amerykańskiego Caterpillara D2. Układ napędowy, mimo że również  oparty na pięciobiegowej skrzyni przekładniowej ciągnika KD-35, został dostosowany do układu jezdnego ciągnika kołowego. Zaprojektowano nowe dwustopniowe sprzęgło, dyferencjał oraz niezależny wałek odbioru mocy. 

 

 

 

Poprawianie konstrukcji 

 

W połowie 1949 r. zmontowano pierwszy prototyp, zaś kolejnych sześć sztuk w następnych miesiącach. Jednak produkcję seryjną zapoczątkowano dopiero w 1953 r., po zakończeniu budowy fabryki. W kolejnych latach stwierdzono szereg niedociągnięć konstrukcji, które przyczyniły się do wielu zmian i w efekcie opracowania następcy, oznaczonego symbolem Białoruś MTZ-5. W prototypowym wydaniu z 1956 r. podniesiono maksymalną prędkość obrotową silnika z 1400 do 1500 obr./min, co przyczyniło się do wzrostu mocy o 3 KM. Zmodernizowany silnik otrzymał symbol D-40K. W skrzyni biegów pojawiła się dodatkowa przekładnia przyśpieszająca, pozwalająca na lepiej dopasowane dwie grupy biegów. Prędkość maksymalna wzrosła do 22 km/h. Poza tym ciągnik otrzymał ulepszony system hydrauliczny NS-37 z rozdzielaczem i możliwością podłączenia dwóch zewnętrznych cylindrów. Całkowita masa ciągnika uległa zmniejszeniu o 250 kg. 

 

Warianty MTZ-5

 

Produkcję ciągnika MTZ-5 uruchomiono w 1957 r. Był to już model z rozwierconą średnicą cylindrów silnika ze 100 do 105 mm i podwyższoną do 45 KM mocą. Pod oznaczeniem podstawowym kryły się dwie odmiany – 5L oraz 5M. Pierwsza miała spalinowy silnik rozruchowy, natomiast druga – rozrusznik elektryczny. W 1959 r. „piątkę” poddano kolejnej modernizacji, osiągnięto dalszy wzrost mocy do 48 KM. Poprawiony został system smarowania i układ korbowo-tłokowy. Uzyskano spadek termicznego napięcia powierzchni cylindrów i równomierniejsze oddawanie ciepła. Niewidoczną, aczkolwiek istotną poprawą okazała się zmiana technologii utwardzania powierzchni elementów tocznych. Według ówczesnych danych producenta moment wykonania naprawy głównej wydłużył się do 3000 h. Ciągniki z ulepszonym silnikiem (D-48L/D-48M) otrzymały dodatkową literę S (MTZ-5LS/MTZ-5MS). Od 1959 r., opcjonalnie, fabryka zakładała zamkniętą kabinę z płóciennymi ścianami i dachem. Warto wspomnieć o mało rozpowszechnionej odmianie MTZ-7 z napędem na dwie osie, którą wytwarzano dość krótko. W Mińsku ciągniki MTZ-5 były produkowane do 1962 r. Jednak modele przejściowe wytwarzano dłużej. Producentowi zależało na wdrożeniu nowego modelu MTZ-50 bez zatrzymywania fabryki. Dlatego proces stopniowych zmian zapoczątkowano już na przełomie lat 1961/1962.  Jednak MTZ-5 wytwarzano znacznie dłużej w Jarkowskiej Fabryce Traktorów, gdzie ten model opuszczał linie produkcyjne jeszcze w 1972 r., pod symbolem JuMZ-5. 

 

Wybrane dane techniczne ciągnika MTZ-5

 

Lata produkcji	1957–1972
Moc silnika w KM	45/48
Pojemność skokowa w cm³	4585
Liczba biegów	10/2
Zakres prędkości w km/h	1,37-22,30
Masa w kg	3320

 

Artykuł ukazał się w RPT 4/2014. ZAPRENUMERUJ