Jak długo użytkować maszyny rolnicze?

Zobacz galerię (3)

Określenie co rozumiemy pod słowem „zużyty środek trwały”, czy też „zużyta maszyna” nie jest jednoznaczne. To co dla dużego przedsiębiorcy, rolnika posiadającego kilkaset hektarów jest „zużyte” może w pełni zaspokajać potrzeby mniejszego rolnika.

Maszyny, czy ciągniki przechodzą z większych gospodarstw do mniejszych i znajdują tam odpowiedni front robót. Zużyta maszyna może podlegać w dalszej kolejności naprawom kapitalnym lub wręcz modernizacji poprawiającej jej własności eksploatacyjne (np. zainstalowanie czujników elektronicznych, czy komputera pokładowego).

Gospodarstwo średnie ma 10 ha

A co się dzieje jeśli wykorzystanie maszyn jest niskie, jak ma to miejsce w większości polskich gospodarstw? Przecież średnie polskie gospodarstwo ma powierzchnię około 10 ha, a na ponad półtora miliona gospodarstw jedynie niecałe dziesięć tysięcy ma powierzchnię ponad 100 ha. W województwach południowo-wschodnich średnia powierzchnia gospodarstw oscyluje pomiędzy 3,88 ha (małopolskie), a 7,45 ha (lubelskie). Jedynie w województwie zachodniopomorskim średnia powierzchnia użytków rolnych gospodarstw przekracza 30 ha. Jeśli więc przyjąć, że gospodarstwo ma powierzchnią nawet trzy razy większą niż średnia w Polsce, czyli około 30 ha, to roczne wykorzystania posiadanych maszyn są bardzo niskie.

Ciągnik, w zależności od struktury upraw, przepracuje w naszym kraju rocznie od 400 do 800 godzin, kombajn zbożowy zaledwie dwadzieścia kilka godzin, pozostałe maszyny od kilkunastu do kilku godzin. I nie jest to tylko problem specyficzny dla Polski, ale też dla całego rolnictwa europejskiego, gdzie szacuje się, że około połowa gospodarstw nie przekracza 5 ha powierzchni. Nawet w Wielkiej Brytanii gdzie średnia powierzchnia farmy sięga 60 hektarów ocenia się, że ciągniki pracują około 100 dni rocznie, przyczepy 60 dni, a pozostałe maszyny od kilku do kilkunastu dni po kilka godzin dziennie. Wynika to także ze specyfiki produkcji rolniczej i jej sezonowości.

Kilkadziesiąt godzin pracy rocznie

Czy maszyna z wiekiem podlega coraz częstszym naprawom? Wydaje się, że wykorzystanie na poziomie kilkunastu do kilkudziesięciu godzin rocznie nie zwiększa awaryjności maszyny z wiekiem.

Najlepszym dowodem na to są stare maszyny, kombajny, czy ciągniki ściągane do Polski z innych krajów, które jeszcze całkiem przyzwoicie spisują się podczas pracy. Wykorzystanie ich na niskim poziomie przy prawidłowej eksploatacji może zapewnić pokrycie potrzeb niewielkich gospodarstw. Wystarczy zauważyć, że wśród używanych ciągników importowanych z zagranicy najwięcej jest tych w wieku od kilkunastu do ok. 25 lat. Wynika to oczywiście także z ich niskiej ceny, ale jednocześnie świadczy o tym, że wypełniają swoją rolę w polskich gospodarstwach. Jednak w przypadku dużych gospodarstw o powierzchniach kilkuset hektarów natężenie pracy wzrasta, a co za tym idzie zaczyna przeważać ich zużycie techniczne. Dlatego też wzrasta awaryjność i koszty napraw. Wtedy też właściciele podejmują decyzje o sprzedaży takich ciągników i maszyn już po kilku latach eksploatacji, tak aby zakupić nowy sprzęt charakteryzujący się nie tylko lepszymi właściwościami eksploatacyjnymi, ale przede wszystkim bezawaryjnością.

Wiek maszyn kontra koszty

W zależności od okresu użytkowania zmieniają się koszty amortyzacji sprzętu. Mogą to być bardzo duże różnice. Na przykład przy siedmioletnim okresie użytkowania roczne koszty amortyzacji stanowią 14% wartości początkowej maszyny (przy amortyzacji naliczanej liniowo), natomiast przy okresie 30 letnim już jedynie 3,3%. W przypadku drogich maszyn takich jak np. ciągniki różnica roczna może wynieść nawet ponad 10% wartości, a więc przy cenie ciągnika 300 tysięcy złotych jest to ponad 30 tys. zł rocznie! Rzeczywiste stopy amortyzacji różnią się znacząco od tych przewidzianych przepisami regulującymi zasady rachunkowości (tabela 1).

Inaczej wygląda sprawa kosztów zmiennych związanych z naprawami. Jeśli maszyny czy ciągniki mają niskie wykorzystanie roczne to koszty te są na mniej więcej stałym poziomie. Natomiast przy dużym obciążeniu pracą zauważalny jest wzrost tych kosztów po kilku latach użytkowania. Wskaźniki kosztów napraw, wyrażające jaki procent ceny maszyn wynoszą te koszty w przeliczeniu na 100 godzin pracy, wahają się od około połowy procenta do nawet 10%. Wartości te są bardzo zróżnicowane. Przykładowo w tabeli 2 podane są informacje dotyczące polskich i szwajcarskich wskaźników. Ich zestawienie wskazuje na konieczność prowadzenia badań w tym zakresie.

Według badań niemieckich koszty te powinny być korygowane współczynnikami uwzględniającymi przebieg maszyny (wypracowane godziny). Niemcy podają, że w zakresie np. 20-sto procentowego wykorzystania zdolności przerobowej maszyny współczynnik korygujący wynosi około 0,75-0,83, a w przypadku 90-cio procentowego wykorzystania już ponad 1,2 do nawet 1,4. Inną kwestią jest określenie rzeczywistej zdolności przerobowej (potencjału pracy) maszyny. Na przykład dla ciągników są to wartości rzędu 10-12 tysięcy godzin, przyczep transportowych 5-6 tys. godz., kombajnów 2-3 tys. godz. a dla większości pozostałych maszyn 800-1600 godzin.

Odpowiedź na tytułowe pytanie nie jest jednoznaczna. Rolnicy przyjmują różne strategie mechanizacji gospodarstw i zakupów maszyn. Niewątpliwie dla mniejszych gospodarstw strategia przedłużania okresu użytkowania ciągników i maszyn może w pełni być przydatna. Natomiast właściciele gospodarstw dużych, kilkusethektarowych muszą bardzo precyzyjnie analizować koszty, zarówno stałe jak i zmienne związane eksploatacją maszyn i podejmować decyzje o wymianie środków technicznych w momencie wzrostu kosztów jednostkowych spowodowanych przede wszystkim zwiększeniem ich awaryjności.

Zużycie techniczne

Większość analityków zajmujących się problematyką użytkowania środków trwałych wyróżnia dwa rodzaje ich zużycia. Jest to zużycie techniczne oraz zużycie ekonomiczne nazywane czasami także moralnym. Na zużycie techniczne wpływ mają czynniki fizyczne i chemiczne takie jak na przykład drgania, tarcie czy korozja. Wpływają one na trwałość maszyny i zależą także od sposobu i warunków eksploatacji maszyn, przechowywania, napraw i serwisu. Zużycie techniczne można określić w sposób laboratoryjny wykonując pomiary wybranych parametrów maszyn czy ciągników bądź symulując ich pracę np. na specjalnych torach testowych.

Zużycie ekonomiczne (moralne)

Natomiast zużycie ekonomiczne, które wpływa na wartość użytkowanych maszyn zależy przede wszystkim od postępu technicznego (nowe konstrukcje) i technologicznego (nowe technologie, np. kombajn zbożowy zamiast wiązałki) a także w przypadku niektórych środków trwałych, głównie konsumpcyjnych, od mody (np. odpowiednia reklama samochodów sugeruje, że model z nowego rocznika jest znacząco lepszy i ładniejszy niż stary model sprzed zaledwie kilku miesięcy). W skrajnych przypadkach maszyna o niskim zużyciu technicznym lub wręcz nowa może mieć ze względu na zużycie ekonomiczne niewielką wartość.

Jako ilustrację tego problemu można sobie wyobrazić jaką wartość miałaby w pełni sprawna wiązałka przechowywana przez ostatnie trzydzieści lat w stodole, zabezpieczona smarami, olejami i folią. Jedynie muzealną, bo praktycznie postęp w technologiach zbioru spowodował, że maszyna ta nie ma już zastosowania na polu.